Cá, tôm, chim trên sông quanh An Phú Đông: đời sống tự nhiên còn lại ở bán đảo

Dù đã là phường đô thị, vùng sông nước quanh An Phú Đông vẫn còn một đời sống tự nhiên đáng kể: cá và tôm trong sông Sài Gòn, sông Vàm Thuật và các rạch nhỏ; cua, còng, cá thòi lòi trên bãi bồi lúc nước ròng; cò, diệc, bói cá và nhiều loài chim nhỏ trong thảm dừa nước, bần ven bờ. Những loài này phụ thuộc vào mặt nước, bãi bồi và cây ven bờ còn sót lại.

Bài này giới thiệu những nhóm sinh vật hay gặp ở mức người không chuyên quan sát được, giải thích vì sao chúng còn ở đây và điều gì đe doạ chúng. Trang không lập danh sách loài khoa học, vì việc ấy cần khảo sát chuyên môn; tên loài nêu dưới đây là những loài phổ biến ở vùng sông nước Sài Gòn mà người dân thường gặp. Chuyện nấu món cá tôm thuộc mục ẩm thực của trang.

Vì sao đoạn sông này vẫn còn sinh vật

Sông Sài Gòn đoạn quanh bán đảo là vùng nước ngọt chịu ảnh hưởng triều, có lúc hơi lợ vào mùa khô khi nước mặn lấn sâu. Môi trường "lưng chừng" ấy hợp với nhiều loài cá, tôm thích nghi với nước thay đổi. Thêm vào đó, quanh An Phú Đông vẫn còn những đoạn bờ có bãi bồi, dừa nước, bần, cỏ, nơi cá con trú ẩn, chim kiếm ăn.

Mạng rạch nhỏ trong bán đảo, ở những đoạn còn sạch, là nơi cá đồng như cá rô, cá lóc, cá trê từng sinh sống nhiều. Các khu vườn còn lại với ao, mương, cây ăn trái là nơi chim nhỏ, ếch nhái, côn trùng có chỗ sống. Ghép lại, bán đảo là một mảnh "ven đô" hiếm hoi trong thành phố còn giữ được sự liên tục giữa sông, bờ và vườn.

Dĩ nhiên, đời sống tự nhiên ở đây đã nghèo đi nhiều so với thời bán đảo còn là vườn. Người lớn tuổi hay kể chuyện ngày xưa ra mương là có cá, mùa nước lớn bắt được tôm càng, chiều tối nghe ếch nhái kêu khắp vườn. Những ký ức ấy là mốc so sánh để thấy mức độ thay đổi.

Những nhóm cá, tôm hay gặp

Cá sông lớn. Người câu trên sông Sài Gòn quanh thành phố thường kể về các loài như cá rô phi, cá chốt, cá lăng, cá trê và một số loài cá da trơn khác. Thành phần loài thay đổi theo mùa, theo độ mặn và theo từng đoạn sông.

Cá đồng trong rạch, ao. Cá lóc, cá rô, cá trê, cá sặc là những loài quen thuộc của rạch, ao trong vùng vườn ven sông Nam Bộ, nay chỉ còn ở những nơi nước còn tương đối sạch và ít bị lấp.

Tôm. Tôm càng xanh là loài gắn với ký ức sông nước của nhiều vùng Nam Bộ; trên sông Sài Gòn vẫn có người đặt lọp, đặt dớn bắt tôm, dù số lượng không còn như xưa. Tép nhỏ thì gặp ở rạch, mương.

Cá trên bãi bùn. Lúc nước ròng, trên bãi bùn ven sông có thể thấy cá thòi lòi nhảy trên mặt bùn, cùng các loài cua, còng nhỏ đào hang. Đây là nhóm sinh vật đặc trưng của bãi bồi chịu triều.

Loài ngoại lai. Một số loài cá nuôi thoát ra hoặc được thả ra sông, như cá rô phi, nay rất phổ biến. Việc phóng sinh tuỳ tiện các loài lạ xuống sông có thể ảnh hưởng tới loài bản địa, nên cần cân nhắc.

Chim ven sông: nhìn thấy gì vào lúc nào

Chim là nhóm sinh vật dễ quan sát nhất ở An Phú Đông. Cò trắng, cò ruồi, diệc thường đứng ở bãi bồi, mép nước lúc nước ròng để bắt cá, tép; khi nước lên, chúng bay vào các tán cây ven bờ nghỉ. Bói cá với bộ lông xanh lam đậu trên cành sát mặt nước, lao xuống bắt cá rồi bay vụt đi. Chim sẻ, chim chích, chào mào thì quanh các vườn cây, hàng rào.

Thời điểm tốt để quan sát là sáng sớm và chiều muộn, khi chim kiếm ăn tích cực. Con nước cũng quan trọng: nước ròng lộ bãi bồi là lúc chim nước xuống kiếm ăn nhiều nhất. Mùa khô thường dễ quan sát hơn mùa mưa vì thời tiết ổn định và bãi bồi lộ rõ.

Cách quan sát tốt là đứng yên ở một chỗ có tầm nhìn ra sông, như đầu một con đường ven sông hay một bến cũ, dùng ống nhòm nếu có, không đi sát mép bờ và không xua chim. Chụp ảnh thì giữ khoảng cách, tắt đèn flash, tránh làm chim bay loạn.

Sinh vật và nơi sống của chúng quanh bán đảo

Bảng dưới đây ghép các nhóm sinh vật với kiểu môi trường sống, giúp hiểu vì sao giữ lại một bãi bồi, một thảm dừa nước lại quan trọng.

Một điều đáng để ý: kè cứng toàn bộ bờ sông bằng bê tông thẳng đứng giúp chống sạt lở nhưng xoá luôn bãi bồi và thảm thực vật, làm mất nơi sống của nhiều loài. Ở nhiều nơi trên thế giới, kỹ sư đã kết hợp kè với dải cây ven nước để giữ cả hai chức năng. Đây là hướng đáng góp ý khi có dự án kè ở địa phương.

Đánh bắt và câu cá: giữ cho sông còn cá

Câu cá giải trí ven sông là thú vui của nhiều người ở An Phú Đông, nhất là vào sáng sớm, chiều tối. Câu bằng cần, bằng tay, với lượng cá nhỏ, ảnh hưởng không đáng kể tới nguồn lợi. Phần lớn người câu lâu năm cũng có những nguyên tắc riêng như thả cá quá nhỏ, không câu ở chỗ cá đẻ.

Điều đáng lo là các hình thức đánh bắt huỷ diệt: dùng xung điện, chất độc, lưới mắt quá nhỏ. Những cách này bị pháp luật cấm vì tận diệt cả cá con, tôm con và nhiều loài khác, đồng thời rất nguy hiểm cho chính người làm và người xung quanh. Thấy hiện tượng này, nên báo chính quyền phường.

Về chuyện ăn cá câu được: chất lượng nước sông và rạch quanh khu dân cư không phải lúc nào cũng bảo đảm, nhất là ở các rạch nhận nước thải. Nhiều người câu chọn thả lại cá, hoặc chỉ giữ cá câu ở sông lớn xa điểm xả thải. Đây là quyết định của mỗi người; nếu có lo ngại về sức khoẻ, nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc cơ quan y tế.

Thả cá, phóng sinh: nên cân nhắc gì

Vào một số dịp trong năm, có người mang cá, rùa, ốc ra sông Sài Gòn thả. Ý định thường tốt, nhưng việc thả tuỳ tiện có thể gây hại: con vật mua từ chợ có thể đã yếu, chết ngay khi thả; loài không phải bản địa có thể cạnh tranh, gây hại cho loài địa phương; túi ni lông, rác đi kèm thành rác thải xuống sông.

Nếu muốn thả, nên chọn loài bản địa quen thuộc của sông nước Nam Bộ, thả ở chỗ nước sạch, dòng chảy vừa phải, không thả rùa tai đỏ hay các loài cá cảnh ngoại nhập, và mang rác về. Một số địa phương có khuyến cáo hoặc quy định riêng về việc thả sinh vật xuống sông, nên tìm hiểu trước.

Một cách khác để đóng góp cho đời sống sông nước là tham gia các hoạt động vớt rác, giữ bờ, trồng cây ven sông khi khu phố tổ chức. Những việc đó giúp chính môi trường sống của cá, tôm, chim tốt lên, bền hơn mọi lần thả.

Nếu gặp động vật hoang dã bị thương hay mắc kẹt ven sông, như chim vướng lưới, rùa mắc rác, cách đúng là báo cho chính quyền phường hoặc cơ quan kiểm lâm, bảo tồn của thành phố để được hướng dẫn, thay vì tự bắt về nuôi.

Quan sát thiên nhiên cùng trẻ nhỏ

Với các gia đình trẻ ở An Phú Đông, sông nước quanh nhà là lớp học tự nhiên ngay cạnh cửa. Một buổi chiều đứng trên bờ kè nhìn cò bắt cá, đếm xem có bao nhiêu con thòi lòi trên bãi bùn, nghe tiếng ếch nhái sau mưa, đều là những trải nghiệm mà trẻ ở nội thành khó có. Bố mẹ có thể kết hợp với vài câu hỏi đơn giản: vì sao nước lúc này cao, lúc khác thấp; con chim ăn gì; vì sao không được vứt rác xuống sông.

Điều quan trọng nhất khi đi cùng trẻ là an toàn: luôn giữ trẻ ở xa mép bờ, không cho trẻ xuống bãi bùn, nhất là lúc nước đang lên; chọn những chỗ có lan can, bờ kè vững. Trang có bài riêng về an toàn cho trẻ quanh sông rạch trong mục sống ở An Phú Đông.

Những buổi quan sát như vậy, lặp lại qua các mùa, giúp trẻ hiểu nơi mình lớn lên không chỉ là nhà và đường, mà còn là một con sông với đời sống của riêng nó. Đó là nền tảng tốt để thế hệ sau biết giữ gìn bán đảo.

Mùa nước và mùa cá: đời sống sông theo năm

Đời sống sinh vật quanh bán đảo thay đổi theo mùa. Đầu mùa mưa, khi nước mưa đổ xuống làm nước rạch, mương ngọt và đầy hơn, nhiều loài cá đồng bắt đầu mùa sinh sản; người làm vườn xưa gọi là mùa cá lên. Đây cũng là lúc nên hạn chế đánh bắt ở rạch nhỏ để cá con có cơ hội lớn.

Cuối mùa mưa và đầu mùa khô, khi triều cường lên cao, nước tràn vào bãi bồi, mương vườn, mang theo cá tôm từ sông vào. Người lớn tuổi nhớ những đêm nước lớn cuối năm ra mương bắt cá, tôm theo con nước. Khi nước rút, nhiều con vật mắc lại trong vũng, là bữa ăn của cò, diệc.

Mùa khô, nước sông có lúc hơi lợ khi nước mặn từ biển lấn lên, một số loài nước ngọt lùi về rạch, ao; bãi bồi lộ ra nhiều hơn, cua, còng, cá thòi lòi hoạt động sôi nổi. Chim nước kiếm ăn dễ hơn vì nước cạn. Theo dõi những thay đổi này qua một năm là cách hay để hiểu sông nước An Phú Đông không phải cảnh nền đứng yên, mà là một hệ sống luôn chuyển động theo nhịp triều và mùa.

Câu hỏi thường gặp

Sông Sài Gòn quanh An Phú Đông còn cá không?

Vẫn còn. Người câu cá ven sông vẫn câu được nhiều loài, dù số lượng và thành phần loài đã thay đổi nhiều so với trước. Một số loài như cá rô phi rất phổ biến; các loài cá đồng chỉ còn ở những rạch, ao còn tương đối sạch.

Ở An Phú Đông có thể ngắm chim ở đâu?

Những đoạn bờ sông còn bãi bồi, thảm dừa nước, cây bần và các vườn cây còn sót lại là nơi dễ gặp chim nhất. Sáng sớm, chiều muộn và lúc nước ròng là thời điểm tốt. Nên đứng ở chỗ an toàn, giữ khoảng cách, không xua chim.

Cá thòi lòi là cá gì?

Cá thòi lòi là nhóm cá sống ở bãi bùn vùng triều, có thể ở trên cạn khá lâu, dùng vây ngực để bò, nhảy trên mặt bùn lúc nước ròng. Chúng là dấu hiệu của bãi bồi ven sông còn tương đối tự nhiên.

Có được dùng lưới, lọp đánh bắt trên sông không?

Đánh bắt thuỷ sản trên sông phải theo quy định pháp luật về thuỷ sản và quy định của địa phương; các hình thức huỷ diệt như xung điện, chất độc bị cấm. Trước khi đặt lưới, lọp, nên hỏi chính quyền phường về quy định hiện hành.

Ăn cá câu ở sông Sài Gòn có an toàn không?

Không thể khẳng định chung, vì chất lượng nước thay đổi theo đoạn sông, mùa và nguồn xả thải gần đó. Nhiều người chọn thả lại cá câu ở gần khu dân cư. Nếu có lo ngại về sức khoẻ, nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc cơ quan y tế.

Thả rùa tai đỏ xuống sông có được không?

Không nên. Rùa tai đỏ là loài ngoại lai, được khuyến cáo không thả ra môi trường tự nhiên vì có thể cạnh tranh và gây hại cho loài bản địa. Nếu không nuôi tiếp được, nên tìm nơi nhận nuôi thay vì thả xuống sông, hồ.