Ở vùng đất thấp ven sông như An Phú Đông, ba loại công trình quyết định nước có vào khu dân cư hay không: bờ bao chặn nước sông tràn qua mặt đất, bờ kè giữ cho bờ sông không bị xói lở, và cống có van ngăn triều (van một chiều) cho nước mưa thoát ra nhưng không cho nước sông chảy ngược vào. Ba thứ này bổ sung cho nhau; thiếu hoặc hỏng một thứ là cả hệ thống yếu đi.
Bài này giải thích từng loại công trình làm việc thế nào, vì sao có nơi đã có kè mà vẫn ngập, và người dân sống gần những công trình ấy nên để ý điều gì. Trang không nêu chiều dài, cao trình hay tiến độ các dự án cụ thể khi chưa có nguồn chính thức; ai cần thông tin ấy nên hỏi chính quyền phường hoặc xem công bố của thành phố.
Bờ bao: bức tường đất chặn nước tràn
Bờ bao là dải đất đắp cao, có khi gia cố bằng bê tông hay bao cát, chạy dọc mép sông, mép rạch hoặc bao quanh một khu đất, để khi nước sông lên cao thì không tràn vào bên trong. Đây là công trình lâu đời nhất của vùng ven sông Nam Bộ: người làm vườn xưa ở An Phú Đông đắp bờ bao quanh vườn để giữ cây khỏi úng, chỉ chừa vài chỗ đặt cống nhỏ để chủ động lấy nước vào, tháo nước ra.
Ngày nay, bờ bao còn thấy ở dạng bờ đất ven những khu vườn còn sót lại, bờ bê tông thấp dọc một số đường ven sông, và các đoạn bờ do người dân tự đắp, tự xây trước nhà. Nguyên lý vẫn như xưa: chỉ cần nước sông lên không vượt quá đỉnh bờ, phía trong sẽ khô. Khi có một đoạn bờ thấp hơn, bị thủng, bị đào cắt để làm lối đi, nước sẽ dồn vào đúng chỗ yếu ấy, và một chỗ hở có thể làm ngập cả một khu.
Giới hạn của bờ bao là nó chỉ chặn được nước tràn trên mặt đất. Nước vẫn có thể vào qua cống ngầm, qua mạch thấm trong đất, hoặc từ chính nước mưa rơi bên trong mà không thoát ra được vì cống đã phải đóng. Vì thế bờ bao luôn phải đi cùng cống có van và cách xử lý nước mưa bên trong.
Bờ kè: giữ bờ sông khỏi lở
Bờ kè có mục đích khác bờ bao. Nếu bờ bao chống nước tràn, thì kè chủ yếu chống xói: bảo vệ mái bờ sông trước dòng chảy, sóng do tàu thuyền và gió, để bờ không bị khoét dần rồi sụt xuống. Kè có nhiều dạng, từ kè đá hộc, kè rọ đá, kè bê tông mái nghiêng, đến tường kè đứng có cọc. Chọn dạng nào tuỳ địa chất, dòng chảy, mục đích sử dụng và kinh phí, là việc của kỹ sư thuỷ lợi.
Một đoạn kè có thể đồng thời làm luôn vai trò bờ bao nếu đỉnh kè đủ cao so với mực nước triều. Nhưng nhiều đoạn kè chỉ được thiết kế để giữ bờ, đỉnh kè không cao bằng đỉnh triều cường, nên dù có kè, nước vẫn có thể tràn qua mặt kè vào những ngày nước lớn. Đây là lý do có người thắc mắc "đã kè rồi sao vẫn ngập".
Với vùng An Phú Đông có bờ sông dài, một phần bờ đã có kè, một phần chưa. Những đoạn chưa kè, nhất là ở phía bờ lõm của khúc quanh nơi dòng chảy mạnh, là chỗ dễ có sạt lở. Bài về sạt lở bờ sông trong mục này nói kỹ hơn về dấu hiệu và cách ứng xử.
Cống và van ngăn triều: chỗ yếu hay bị quên
Mọi khu dân cư đều phải thoát nước mưa và nước thải ra sông, rạch qua hệ thống cống. Miệng cống đổ ra sông là điểm nước sông có thể đi ngược vào khi triều lên cao hơn miệng cống. Để ngăn điều đó, người ta lắp van một chiều, thường là cửa lật bằng kim loại hoặc cao su ở miệng cống: nước trong cống chảy ra thì đẩy cửa mở, nước sông đẩy vào thì ép cửa đóng lại.
Van ngăn triều hoạt động tốt khi được giữ sạch. Rác, cành cây, lục bình mắc vào cửa van làm van không đóng kín, nước sông vẫn len vào. Van bị rỉ sét, kẹt, gãy bản lề cũng mất tác dụng. Ở nhiều khu dân cư ven sông của thành phố, chuyện nước sông trào lên từ hố ga giữa hẻm vào ngày triều cường thường bắt nguồn từ một cửa van hỏng ở cuối đường ống.
Ngoài van ở miệng cống, một số khu vực có cống lớn kèm cửa đóng mở bằng tay hoặc bằng máy, do đơn vị quản lý vận hành theo lịch triều. Với những công trình này, người dân chủ yếu cần biết là chúng tồn tại và báo cho chính quyền khi thấy hỏng hóc, không tự ý tác động.
Ba công trình, ba nhiệm vụ
Bảng so sánh ở mức nguyên lý, giúp bạn đọc tin tức về các dự án chống ngập, chống sạt lở mà không bị lẫn khái niệm.
| Công trình | Nhiệm vụ chính | Hỏng thì sao | Người dân có thể làm gì |
|---|---|---|---|
| Bờ bao | Chặn nước sông tràn qua mặt đất | Nước tràn vào qua chỗ thấp, chỗ thủng | Không đào cắt bờ, báo khi bờ thấp hay thủng |
| Bờ kè | Giữ mái bờ sông khỏi xói lở | Bờ bị khoét, sụt, đe doạ nhà gần bờ | Không chất tải nặng sát kè, báo khi thấy nứt, lún |
| Cống có van một chiều | Cho nước trong thoát ra, chặn nước sông vào | Nước sông trào ngược qua hố ga | Không xả rác xuống cống, báo khi van kẹt hỏng |
| Trạm bơm (nếu có) | Bơm nước mưa ra khi cống phải đóng | Nước mưa đọng trong khu bờ bao | Theo dõi thông báo vận hành của phường |
Ba công trình phải đi cùng nhau. Có bờ bao mà cống không van thì nước vẫn vào. Có van mà không có cách thoát nước mưa khi van đóng thì khu bên trong ngập vì mưa. Có kè mà đỉnh kè thấp thì nước vẫn tràn. Khi một khu phố bàn chuyện chống ngập, nên hỏi cả ba câu: nước tràn qua đâu, nước ngược qua đâu, nước mưa thoát đi đâu.
Những điều người sống gần bờ sông nên biết
Hành lang bảo vệ bờ sông. Dải đất sát mép sông thường thuộc hành lang bảo vệ nguồn nước, có quy định riêng về việc xây dựng, sử dụng. Trước khi xây tường, đổ đất, làm bến ở mép sông, nên hỏi chính quyền phường về quy định hiện hành để tránh vi phạm và tránh làm yếu bờ.
Không tự ý đục bờ bao, bờ kè. Mở lối xuống sông, đục lỗ thoát nước qua bờ kè mà không có thiết kế có thể làm yếu cả đoạn bờ, tạo đường cho nước vào. Mọi can thiệp nên qua cơ quan quản lý.
Đừng chất tải nặng sát mép bờ. Đống vật liệu xây dựng, xe tải, công trình nặng sát mép sông làm tăng áp lực lên nền đất yếu, là một trong những nguyên nhân gây sạt lở.
Giữ miệng cống thông. Rác ở miệng cống, ở cửa van làm hỏng cả hệ thống. Một buổi dọn chung của khu phố trước mùa triều cường thường có hiệu quả hơn mọi lời than phiền khi đã ngập.
Ghi lại và báo sớm. Thấy bờ nứt, kè lún, van kẹt, nước trào bất thường, nên chụp ảnh, ghi thời điểm và báo chính quyền phường. Báo sớm khi hư hỏng còn nhỏ thường cứu được cả đoạn bờ.
Bờ bao gia đình: tự làm đến đâu thì hợp lý
Nhiều gia đình ở khu trũng tự xây một gờ bê tông thấp ở cửa, nâng bậc thềm, làm tấm chắn tháo lắp trước cổng để chặn nước triều tràn vào nhà. Đây là cách thích ứng phổ biến và hợp lý ở quy mô một ngôi nhà, miễn là không lấn ra lối đi chung, không chặn dòng chảy làm nước dồn sang nhà hàng xóm.
Khi tính làm, nên để ý: nước có thể vào nhà theo đường cống thoát sàn, nhà vệ sinh, nên chỉ chặn ở cửa là chưa đủ; có thể cần van một chiều cho ống thoát nước trong nhà. Việc này nên nhờ thợ có kinh nghiệm. Phần chuẩn bị, bảo vệ đồ đạc khi nước vào hẻm có bài riêng trong mục sống ở An Phú Đông.
Ở quy mô con hẻm, khu phố, một bờ bao hay van ngăn triều chung là việc cần chính quyền phường và các hộ cùng bàn. Tự làm riêng lẻ, mỗi nhà một kiểu, có khi chỉ đẩy nước từ nhà này sang nhà khác.
Một lưu ý nữa về chi phí và công sức: gờ chắn, tấm chắn tháo lắp, van cho ống thoát nước là những hạng mục nhỏ, có thể làm dần. Nâng nền cả ngôi nhà là việc lớn, ảnh hưởng tới kết cấu, cửa, cầu thang, nên cân nhắc kỹ cùng kỹ sư, và nên tính cùng lúc với các lần sửa chữa lớn để đỡ tốn kém.
Đọc tin dự án chống ngập cho tỉnh táo
Các dự án kè bờ sông, nâng đường, cải tạo cống ở vùng ven sông thường được nhắc nhiều trên báo chí và mạng xã hội, đôi khi kèm những lời hứa hẹn "dứt điểm ngập". Khi đọc, nên tìm những thông tin cơ bản: dự án do cơ quan nào làm chủ đầu tư, phạm vi chính xác ở đâu, gồm những hạng mục gì (kè, bờ bao, cống, trạm bơm), tiến độ đã được công bố chính thức thế nào.
Thứ hai, nhớ rằng một hạng mục không giải quyết được mọi chuyện. Kè giữ bờ không nhất thiết chặn được triều cường; nâng đường có thể làm nhà hai bên thấp hơn mặt đường. Thứ ba, cảnh giác với thông tin dự án được dùng để quảng cáo nhà đất: "sắp có kè", "sắp có đường ven sông" là cụm từ hay gặp trong rao bán, nhưng chỉ quyết định, quy hoạch chính thức mới là căn cứ.
Người dân có quyền hỏi chính quyền phường về các dự án trên địa bàn, nhất là khi dự án ảnh hưởng tới nhà đất của mình. Một câu hỏi rõ ràng, có văn bản, thường nhận được câu trả lời rõ ràng hơn mọi tin đồn.
Khi dự án được triển khai gần nhà, cũng nên để ý giai đoạn thi công: đóng cọc, đào đất, chất vật liệu sát bờ có thể gây rung, lún cho nhà lân cận trên nền đất yếu. Chụp ảnh hiện trạng nhà trước khi thi công là cách đơn giản để có căn cứ khi cần trao đổi với đơn vị thi công về sau.
Câu hỏi thường gặp
Bờ bao và bờ kè khác nhau thế nào?
Bờ bao chủ yếu để chặn nước sông tràn qua mặt đất vào khu dân cư, còn bờ kè chủ yếu để bảo vệ mái bờ sông khỏi xói lở, sạt lở. Một công trình có thể làm cả hai việc nếu được thiết kế đủ cao và đủ vững.
Vì sao đã có kè mà vẫn ngập?
Vì nhiều đoạn kè được thiết kế để giữ bờ, đỉnh kè không cao bằng đỉnh triều cường, nên nước vẫn có thể tràn qua. Ngoài ra nước còn vào qua cống thiếu van, qua mạch thấm, hoặc do nước mưa bên trong không thoát được.
Van một chiều chống ngập hoạt động thế nào?
Van là một cửa lật ở miệng cống: nước trong cống chảy ra thì đẩy cửa mở, nước sông đẩy vào thì ép cửa đóng lại. Van chỉ hiệu quả khi được giữ sạch rác và không bị kẹt, rỉ sét.
Có được tự xây tường chắn nước ở mép sông sau nhà không?
Dải đất sát mép sông thường nằm trong hành lang bảo vệ có quy định riêng. Trước khi xây tường, đổ đất, làm bến, nên hỏi chính quyền phường về quy định hiện hành và thủ tục cần thiết, tránh vi phạm và tránh làm yếu bờ sông.
Thấy van ngăn triều ở cuối hẻm bị hỏng thì báo ai?
Nên báo ủy ban nhân dân phường, kèm vị trí, ảnh chụp và mô tả hiện tượng như nước trào ngược qua hố ga. Phường sẽ chuyển tới đơn vị quản lý hệ thống thoát nước để kiểm tra, sửa chữa.
Nhà ở khu trũng nên làm gì trước mùa triều cường?
Kiểm tra cửa, gờ chắn nước, đường thoát nước trong nhà, nâng đồ đạc dễ hỏng, giữ cống trước nhà sạch, và theo dõi bản tin triều. Việc lắp van cho đường ống trong nhà hay nâng nền nên làm với thợ có kinh nghiệm.