Sông Sài Gòn đoạn quanh An Phú Đông chịu chế độ bán nhật triều không đều: mỗi ngày nước lên hai lần, xuống hai lần, và hai lần ấy không cao như nhau. Người địa phương gọi lúc nước dâng là "nước lớn", lúc nước rút là "nước ròng"; theo chu kỳ tháng âm lịch còn có "nước rong" (con nước cao, quanh mùng một và rằm) và "nước kém" (con nước thấp, quanh thượng tuần và hạ tuần trăng bán nguyệt).
Giờ nước lên mỗi ngày trễ hơn hôm trước một chút, khoảng gần một giờ, vì thuỷ triều đi theo nhịp của mặt trăng chứ không theo đồng hồ. Hiểu được nhịp ấy, bạn có thể đoán khá đúng hôm nay mấy giờ nước lớn, khi nào bờ sông lộ bãi, khi nào miệng cống bị nước sông chặn. Bài này giải thích cơ chế, cách đọc và cách dùng hiểu biết ấy trong đời sống hằng ngày ở bán đảo.
Vì sao nước sông lên xuống: cơ chế ngắn gọn
Thuỷ triều sinh ra từ lực hút của mặt trăng và mặt trời lên nước đại dương, kết hợp với chuyển động quay của trái đất. Ở vùng biển phía nam Việt Nam, sóng triều từ Biển Đông truyền vào cửa sông Soài Rạp, Lòng Tàu rồi ngược lên hệ sông Sài Gòn – Đồng Nai. Nhờ địa hình thấp và lòng sông đủ sâu, ảnh hưởng triều đi rất xa vào đất liền, qua cả khu vực An Phú Đông lên tới các vùng thượng lưu.
Kiểu triều ở đây được gọi là bán nhật triều không đều: trong một ngày âm lịch (dài khoảng 24 giờ 50 phút) có hai đỉnh và hai chân triều, nhưng hai lần nước lên không cao bằng nhau, hai lần nước xuống cũng không thấp bằng nhau. Người sống ven sông lâu năm phân biệt được con nước lớn trong ngày và con nước nhỏ hơn mà không cần nhìn thước đo.
Vì sóng triều cần thời gian để truyền từ cửa biển lên, giờ nước lớn ở An Phú Đông trễ hơn ở cửa sông vài giờ, và cũng trễ hơn đôi chút so với các trạm đo ở phía hạ lưu thành phố. Chênh lệch cụ thể phụ thuộc mùa và con nước, nên khi dùng bảng thuỷ triều của một trạm ở hạ lưu, hãy cộng thêm một khoảng nhỏ và tự hiệu chỉnh bằng quan sát thực tế.
Từ vựng con nước của người ven sông
Người Nam Bộ có cả một bộ từ để nói về con nước. Bảng dưới đây gom những từ hay nghe nhất ở vùng ven sông Sài Gòn.
| Từ | Nghĩa | Gặp khi nào |
|---|---|---|
| Nước lớn | Nước đang dâng hoặc đã dâng cao | Hai lần mỗi ngày, giờ lùi dần theo ngày |
| Nước ròng | Nước đang rút hoặc đã rút thấp | Xen giữa các lần nước lớn |
| Nước đứng | Lúc nước gần như không chảy, chuyển chiều | Ở đỉnh và chân triều, kéo dài ngắn |
| Nước rong | Đợt con nước cao trong tháng | Quanh mùng một và rằm âm lịch, thường lệch vài ngày sau |
| Nước kém | Đợt con nước thấp, chênh lệch lên xuống ít | Quanh mùng bảy, tám và hai mươi hai, hai mươi ba âm lịch |
| Triều cường | Đợt nước rong đặc biệt cao, có thể gây ngập | Rõ nhất vào các tháng cuối năm dương lịch |
Biết các từ này giúp bạn hiểu ngay khi người lớn tuổi nói "mai nước rong, chiều nước lên tới sân" hay "mấy bữa nay nước kém, ra bến thấy bãi". Đó là thứ kiến thức tích luỹ qua nhiều đời, và vẫn đúng với cơ chế khoa học.
Vì sao giờ nước lên lùi dần mỗi ngày
Mặt trăng quay quanh trái đất cùng chiều trái đất tự quay, nên sau 24 giờ, trái đất phải quay thêm một chút nữa mới "đuổi kịp" vị trí mặt trăng. Khoảng thêm ấy xấp xỉ 50 phút. Vì thế, nếu hôm nay nước lớn lúc sáu giờ chiều, thì ngày mai nước lớn vào khoảng gần bảy giờ, ngày kia khoảng gần tám giờ, và cứ thế lùi dần, sau khoảng nửa tháng thì vòng lại.
Đây là quy tắc ngón tay cái, không chính xác tuyệt đối, vì gió, mưa, dòng chảy từ thượng nguồn và hình dạng lòng sông làm lệch đi ít nhiều. Nhưng nó đủ để bạn lên kế hoạch: nếu biết đỉnh triều hôm nay, có thể ước giờ đỉnh triều của vài ngày tới.
Quy luật này cũng giải thích vì sao có những tuần nước lớn rơi đúng giờ tan tầm chiều tối, khiến các tuyến đường thấp ven sông lội nước đúng lúc đông người về nhà nhất; rồi một tuần sau, nước lớn lùi về đêm khuya, ít ai để ý. Người ven sông vì vậy không nói "triều cường vào lúc sáu giờ" như một điều cố định, mà nói "mấy bữa nay nước lớn chiều tối".
Nước rong, nước kém và tuần trăng
Khi mặt trăng, mặt trời và trái đất gần thẳng hàng, tức vào khoảng trăng non (mùng một) và trăng tròn (rằm), lực hút của hai thiên thể cộng lại, biên độ triều lớn: nước lên cao hơn, xuống thấp hơn. Đó là con nước rong. Khi mặt trăng và mặt trời vuông góc nhau nhìn từ trái đất, quanh mùng bảy, tám và hai mươi hai, hai mươi ba âm lịch, lực hút một phần triệt tiêu, biên độ nhỏ: đó là con nước kém.
Trên sông Sài Gòn, đỉnh nước rong thường không rơi đúng ngày mùng một hay rằm mà lệch sau một vài ngày, vì cần thời gian để biển và sông "đáp ứng". Đó là lý do bản tin hay cảnh báo triều cường "từ ngày… đến ngày…" kéo dài vài ngày quanh rằm hoặc đầu tháng âm lịch.
Người làm vườn ven sông xưa dùng lịch con nước để tháo nước, đóng cống, đi ghe. Người sống trong khu dân cư hôm nay có thể dùng chính lịch âm in trên tờ lịch treo tường để đoán đợt nước lớn: thấy gần rằm hay mùng một, nhất là vào những tháng cuối năm, thì chuẩn bị.
Cách làm này thô nhưng hữu ích: nó nhắc bạn để ý đúng những ngày cần để ý. Phần tính chính xác giờ và mức nước thì để cho bản tin dự báo và cho cuốn sổ quan sát của riêng bạn.
Cách tự đọc con nước cho nơi mình ở
Không cần thiết bị, bạn có thể tự lập "lịch con nước" cho con hẻm, đoạn bờ sông nhà mình chỉ sau vài tuần quan sát:
- Chọn một mốc cố định để nhìn nước: chân cầu thang bến, một cột bê tông ven bờ, miệng cống trước hẻm.
- Mỗi ngày ghi giờ thấy nước cao nhất và mức nước so với mốc, kèm ngày âm lịch.
- Sau hai đến bốn tuần, bạn sẽ thấy quy luật giờ lùi dần và các đợt nước rong, nước kém.
- Đối chiếu với bảng thuỷ triều hoặc bản tin dự báo của cơ quan khí tượng thuỷ văn để biết nơi mình chênh bao nhiêu so với trạm đo.
- Ghi riêng những ngày nước lên cao bất thường kèm thời tiết: mưa lớn, gió mạnh, để nhận ra những yếu tố làm triều cao hơn dự báo.
Bảng ghi tay đơn giản ấy, sau một mùa, là công cụ đáng tin hơn mọi lời đồn trên mạng về "triều cường lịch sử". Nó cũng hữu ích cho cả khu phố khi bàn chuyện kê nâng, làm van ngăn nước, chọn giờ dọn rác cống.
Dùng hiểu biết về con nước trong đời sống hằng ngày
Chọn giờ đi qua đường thấp. Vào mùa triều cường, biết giờ đỉnh triều giúp bạn tránh các đoạn đường thấp ven sông lúc nước lên, hoặc đi sớm hơn, muộn hơn một chút.
Dọn miệng cống đúng lúc. Rác ở miệng cống dễ dọn nhất lúc nước ròng, khi miệng cống lộ ra. Đợi nước lớn mới dọn thì vừa khó vừa nguy hiểm.
Câu cá, ngắm sông. Người câu ven sông thường chọn lúc nước chuyển, khi nước bắt đầu lên hoặc bắt đầu ròng; người ngắm cảnh thì thích nước lớn lúc hoàng hôn, mặt sông đầy và phẳng.
Đậu xe, để đồ. Nhà ở khu trũng có thể tính chỗ để xe, đồ đạc theo lịch nước lớn trong những tuần cao điểm, thay vì đợi nước vào mới lo.
An toàn cho trẻ nhỏ. Bãi bùn lộ ra lúc nước ròng hấp dẫn trẻ con nhưng rất nguy hiểm: bùn lún, nước lên nhanh. Biết giờ nước giúp người lớn để ý hơn.
Nước lớn nước ròng xưa và nay
Ngày trước, khi bán đảo còn là vườn, con nước là nhịp sống: nước lớn thì mở cống cho nước vào mương, tưới cây, đưa ghe vào vườn; nước ròng thì đóng cống giữ nước hoặc tháo nước ra, bắt cá trong mương. Cả cộng đồng sống theo lịch nước, và ai cũng thuộc lịch ấy.
Ngày nay, đa số cư dân mới về không làm vườn, không đi ghe, nên ít để ý con nước, cho đến khi nước lên tới đầu hẻm vào một chiều cuối năm. Khoảng cách giữa hai cách sống ấy là một lý do khiến người mới hay bất ngờ với chuyện ngập, trong khi người gốc thấy đó là chuyện "năm nào cũng vậy".
Con sông không đổi nhịp. Người thay đổi là chúng ta. Học lại cách đọc con nước không phải là hoài cổ, mà là một kỹ năng sống thực tế cho bất kỳ ai ở vùng đất thấp ven sông như An Phú Đông.
Cách học nhanh nhất vẫn là hỏi người gốc trong xóm. Một câu hỏi như "chỗ này nước rong cuối năm lên tới đâu" thường mở ra cả một buổi chuyện, kèm những kinh nghiệm không có trong bản tin nào.
Con nước ở bờ sông Sài Gòn khác ở trong rạch, trong hẻm thế nào
Một điều người mới về hay thắc mắc: bảng thuỷ triều nói nước lớn lúc năm giờ, nhưng nước trong con rạch sau nhà đến sáu giờ mới cao nhất, còn nước dưới cống trong hẻm thì đến muộn hơn nữa hoặc không lên chút nào. Lý do nằm ở đường đi của nước. Ở bờ sông lớn, mực nước theo sát con triều. Đi vào các rạch nhỏ, nước phải chảy qua lòng hẹp, qua cống, qua đoạn bị bồi lắng, nên đến muộn hơn và có khi không lên được bằng mức ngoài sông.
Ngược lại, khi nước ròng, rạch nhỏ và hệ thống cống trong khu dân cư cũng rút chậm hơn sông lớn. Nếu lúc ấy trời mưa, nước trong hẻm có thể đứng lâu dù ngoài sông đã xuống. Đó là lý do có những con hẻm "ngập lâu" dù không nằm sát sông, và có những nhà sát sông lại ráo vì nền cao, có bờ bao.
Hiểu sự chậm trễ này giúp bạn không chủ quan khi thấy ngoài sông đã rút, và cũng không hoảng khi thấy sông dâng cao mà hẻm mình chưa có nước. Quan sát nhiều lần sẽ cho bạn biết nơi mình ở "trễ" so với sông bao lâu, và mức nào ngoài sông thì trong hẻm bắt đầu có nước.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày sông Sài Gòn lên xuống mấy lần?
Thông thường mỗi ngày có hai lần nước lên và hai lần nước xuống, theo chế độ bán nhật triều không đều. Hai lần lên không cao bằng nhau. Vào một số ngày con nước kém, sự chênh lệch giữa các lần nhỏ đến mức khó nhận ra bằng mắt.
Vì sao giờ nước lên mỗi ngày một khác?
Vì thuỷ triều theo nhịp của mặt trăng, mà ngày theo mặt trăng dài hơn ngày theo đồng hồ khoảng 50 phút. Do đó giờ nước lớn mỗi ngày trễ hơn hôm trước gần một giờ, khoảng nửa tháng sau thì lặp lại.
Nước rong là gì?
Nước rong là đợt con nước có biên độ lớn, lên cao và xuống thấp hơn bình thường, xảy ra quanh ngày mùng một và rằm âm lịch khi mặt trăng, mặt trời và trái đất gần thẳng hàng. Trên sông Sài Gòn, đỉnh nước rong thường lệch sau vài ngày.
Có thể dùng bảng thuỷ triều của trạm Phú An cho An Phú Đông không?
Có thể dùng để tham khảo xu hướng và ngày nước lớn, vì cùng nằm trên hệ sông Sài Gòn. Tuy vậy giờ và mức nước ở An Phú Đông có thể chênh đôi chút; tự quan sát vài tuần sẽ giúp biết nơi mình chênh bao nhiêu.
Nước ròng có phải lúc an toàn để xuống bãi bùn ven sông không?
Không. Bùn ven sông rất lún, có thể có vật sắc nhọn, và nước có thể lên nhanh khi triều chuyển. Trẻ em đặc biệt không nên chơi trên bãi bùn. Muốn xuống bến nên đi đúng lối, có bậc chắc chắn.
Mưa lớn có làm thay đổi giờ nước lên không?
Mưa không làm đổi giờ thuỷ triều thiên văn, nhưng làm mực nước sông và kênh rạch cao hơn, nước rút chậm hơn. Mưa lớn trùng lúc nước lớn là nguyên nhân phổ biến khiến khu dân cư ven sông ngập nặng hơn dự báo.