Sông Sài Gòn quanh An Phú Đông theo mùa: nước mặn, lục bình, rác và màu nước

Sông Sài Gòn đoạn quanh An Phú Đông thay đổi rõ theo hai mùa của Nam Bộ. Mùa khô, khoảng từ tháng 12 đến tháng 4, nước trong hơn, dòng chảy từ thượng nguồn yếu, nước mặn từ biển có thể lấn sâu lên sông. Mùa mưa, khoảng từ tháng 5 đến tháng 11, nước đục phù sa, lục bình trôi thành từng mảng lớn, rác từ kênh rạch đổ ra nhiều hơn, mực nước cao dần về cuối mùa.

Những thay đổi này ảnh hưởng tới người sống ven sông theo nhiều cách: nước giếng, nước dùng tưới cây, cảnh quan, mùi, rác mắc ở bờ và ở miệng cống. Bài này giải thích cơ chế của từng hiện tượng theo mùa, ở mức nói chắc được, và điều người dân nên để ý. Trang không nêu số đo độ mặn, chỉ số chất lượng nước khi không có nguồn công bố cụ thể cho đoạn sông này.

Hai mùa của sông

Khí hậu TP.HCM chia hai mùa rõ rệt: mùa mưa và mùa khô. Lượng nước trong sông Sài Gòn phụ thuộc vào mưa trên lưu vực phía thượng nguồn và vào việc vận hành các hồ chứa. Mùa mưa, nước từ thượng nguồn đổ về nhiều, cộng với mưa tại chỗ, dòng chảy xuôi mạnh, mang phù sa làm nước đục. Mùa khô, nước thượng nguồn ít, dòng chảy xuôi yếu, ảnh hưởng của thuỷ triều từ biển trở nên trội hơn.

Chế độ triều thì quanh năm vẫn vậy: hai lần lên, hai lần xuống mỗi ngày. Điều thay đổi theo mùa là sự cân bằng giữa nước ngọt từ trên đổ xuống và nước biển từ dưới đẩy lên. Chính sự cân bằng này quyết định màu nước, độ mặn, lượng rác, lượng lục bình mà người ven sông thấy mỗi ngày.

Hiểu hai mùa giúp bạn đọc đúng những gì nhìn thấy: nước đục vào tháng tám không nhất thiết là ô nhiễm, mà phần lớn là phù sa; nước trong vào tháng ba không có nghĩa là sạch tuyệt đối, vì có thể đang nhiễm mặn hoặc chứa chất hoà tan không nhìn thấy.

Mùa khô và chuyện nước mặn lấn lên sông

Vào mùa khô, khi dòng nước ngọt từ thượng nguồn yếu, nước biển theo triều lấn sâu vào hệ sông Sài Gòn – Đồng Nai. Mức độ lấn sâu thay đổi theo năm: năm khô hạn, ít mưa, mặn lấn xa hơn. Theo các bản tin của ngành khí tượng thuỷ văn và cấp nước nhiều năm, đã có những đợt độ mặn trên sông Sài Gòn tăng tới mức các đơn vị cấp nước phải điều chỉnh giờ lấy nước thô ở phía thượng lưu thành phố.

Với đoạn sông quanh An Phú Đông, điều đó có nghĩa là trong một số thời điểm của mùa khô, nước sông có thể hơi lợ, nhất là lúc triều lên cao. Ảnh hưởng thực tế tới người dân thường nhỏ, vì nước sinh hoạt chủ yếu là nước máy. Nhưng với những hộ còn dùng nước sông, nước rạch để tưới cây, tưới rau, nên để ý: cây trồng nhạy cảm với mặn có thể bị héo, cháy lá nếu tưới nước lợ.

Người làm vườn xưa có kinh nghiệm: mùa khô thì lấy nước vào mương lúc triều ròng hoặc đầu con nước, khi nước ngọt hơn, và đóng cống lúc nước lớn đỉnh. Kinh nghiệm này vẫn còn giá trị với những ai trồng cây gần sông.

Mùa mưa: nước đục, lục bình và rác

Mùa mưa, nước sông chuyển màu nâu đục vì phù sa từ thượng nguồn và từ các kênh rạch đổ về. Đây là hiện tượng tự nhiên của sông đồng bằng, chính lớp phù sa này từng bồi đắp nên bán đảo. Màu đục không nói lên nhiều về ô nhiễm; muốn biết chất lượng nước cần số liệu quan trắc.

Lục bình là cảnh quen của sông Sài Gòn mùa mưa. Loài cây nổi này sinh sôi nhanh trong nước giàu dinh dưỡng, trôi theo con nước thành từng mảng lớn, có khi phủ kín một khúc sông, mắc vào chân cầu, bến, cửa rạch. Lục bình có cái đẹp riêng lúc nở hoa tím, nhưng khi dồn ứ thì cản dòng chảy, bít miệng cống, cản trở tàu thuyền và khi thối rữa làm nước có mùi.

Rác cũng nhiều hơn vào mùa mưa, vì nước mưa cuốn rác từ đường phố, từ các bãi tập kết xuống cống, ra rạch, rồi ra sông. Rác trôi theo triều, lên xuống nhiều lần trước khi trôi xa, nên một túi ni lông vứt xuống rạch có thể quay lại mắc ở bờ nhà mình vài ngày sau.

Sông quanh bán đảo qua từng mùa

Bảng tóm tắt theo nguyên lý, giúp bạn biết nên để ý điều gì vào thời gian nào trong năm.

Ranh giới giữa các mùa không cứng nhắc và thay đổi theo từng năm. Những năm có hiện tượng thời tiết bất thường, mùa mưa có thể đến sớm hoặc muộn, kéo dài hoặc ngắn lại. Bảng chỉ là khung tham khảo.

Màu và mùi nước nói lên điều gì

Nâu đục đồng đều. Thường là phù sa, gặp nhiều vào mùa mưa. Không phải dấu hiệu ô nhiễm riêng.

Đen, có váng, mùi hôi. Thường gặp ở rạch nhỏ nhận nhiều nước thải sinh hoạt, nhất là khi nước ròng, trời nóng. Dấu hiệu nước thiếu ô xy, ô nhiễm hữu cơ.

Xanh lục đậm, có lớp váng xanh. Có thể là tảo phát triển mạnh trong nước giàu dinh dưỡng, dòng chảy chậm. Nên tránh tiếp xúc trực tiếp.

Váng dầu loang màu. Có thể do dầu từ tàu thuyền hoặc xả thải. Nếu thấy mảng lớn, bất thường, nên báo chính quyền phường.

Bọt trắng dày ở chỗ nước xoáy. Có thể do chất hữu cơ, chất tẩy rửa trong nước thải tạo bọt khi nước bị khuấy, hay gặp ở chân cống, chỗ nước đổ dốc. Bọt nhiều bất thường kèm mùi lạ là điều đáng phản ánh.

Nước trong nhưng có vị lợ. Gặp vào mùa khô khi triều lên, là dấu hiệu nước mặn lấn lên. Không nhìn thấy bằng mắt, chỉ biết qua vị hoặc qua đo đạc.

Cá chết nổi hàng loạt. Dấu hiệu bất thường cần báo ngay cho chính quyền và cơ quan môi trường, không vớt cá chết để ăn.

Người ven sông nên làm gì theo mùa

Mùa khô là mùa thuận lợi để chuẩn bị: dọn miệng cống, kiểm tra van ngăn triều, phát tỉa cây ven bờ chỗ cần, sửa bờ bao nhỏ trước nhà. Đây cũng là lúc các khu phố nên tổ chức vớt rác, nạo vét rạch nhỏ, khi nước thấp và thời tiết ổn định. Nếu nhà bạn còn trồng rau, cây gần sông, lưu ý lấy nước tưới đúng con nước để tránh nước lợ.

Mùa mưa là mùa theo dõi: để ý lục bình, rác dồn ở miệng cống sau mỗi trận mưa lớn; không xuống bến, ra sát mép sông khi có giông vì gió mạnh, sét và nước chảy xiết. Cuối mùa mưa, chuyển sang theo dõi bản tin triều cường và thông báo xả hồ thượng nguồn.

Quanh năm, nguyên tắc chung không đổi: không xả rác, dầu mỡ xuống sông và cống; báo cho chính quyền phường những hiện tượng bất thường như váng dầu, cá chết, điểm xả thải lạ. Mỗi hộ giữ sạch đoạn bờ của mình là góp phần giữ cho con sông của cả bán đảo.

Một thói quen có ích là ghi chép ngắn theo mùa: tháng nào nước lợ, tháng nào lục bình dày, đợt nào rác mắc nhiều ở bờ nhà mình. Sau vài năm, những ghi chép ấy giúp cả nhà chủ động hơn và là tư liệu tốt khi khu phố kiến nghị với chính quyền.

Sông theo mùa trong ký ức và hôm nay

Người lớn tuổi ở bán đảo nhớ những mùa nước khác hẳn bây giờ: nước sông trong đến mức tắm được, mùa khô thấy rõ bãi cát, bãi bùn với hàng trăm con còng, mùa nước lớn cá tôm vào tận mương vườn. Họ cũng nhớ lục bình xưa không dày như nay, rác ni lông gần như không có.

So sánh ấy không nhằm than tiếc, mà để thấy con sông đã chịu sức ép thế nào từ một thành phố đông dân. Cùng lúc, nó cũng cho thấy sông có khả năng phục hồi nếu sức ép giảm: nhiều dòng sông đô thị trên thế giới đã sạch trở lại sau nhiều năm đầu tư thu gom nước thải, quản lý rác.

Với An Phú Đông, con sông theo mùa vẫn là nhịp sống của bán đảo. Hiểu nó, để ý nó và góp phần giữ nó là cách người ở đây, cũ hay mới, cùng chia sẻ một thứ mà không phường nội đô nào khác có được: một vòng sông bao quanh nhà mình.

Nước sông, nước giếng và nước máy: liên quan với nhau thế nào

Phần lớn hộ dân ở An Phú Đông hôm nay dùng nước máy cho sinh hoạt. Nước máy của thành phố được xử lý từ nhiều nguồn nước thô, trong đó có nước lấy trên sông Sài Gòn ở phía thượng lưu, xa khu dân cư. Vì vậy chuyện mặn hay ô nhiễm trên sông có thể ảnh hưởng tới việc cấp nước của cả thành phố, và các đơn vị cấp nước theo dõi chất lượng nước thô thường xuyên, điều chỉnh vận hành khi cần.

Một số hộ, nhất là ở các khu vườn cũ, vẫn còn giếng khoan. Ở vùng đất phù sa ven sông, nước giếng nông có thể bị phèn, có mùi, và chịu ảnh hưởng từ nước mặt xung quanh, kể cả nước rạch nhiễm bẩn. Nếu nhà bạn còn dùng nước giếng cho ăn uống, nên xét nghiệm chất lượng nước tại cơ sở có chức năng và cân nhắc chuyển sang nước máy; dùng giếng cho tưới cây, rửa sân thì ít rủi ro hơn.

Dù dùng nguồn nào, điều nên nhớ là con sông trước nhà không tách rời khỏi nước mình dùng hằng ngày. Giữ sông sạch không chỉ vì cảnh quan, mà còn vì nó là một phần của vòng nước mà cả thành phố đang sống nhờ.

Câu hỏi thường gặp

Nước sông Sài Gòn ở An Phú Đông có bị mặn không?

Vào một số thời điểm của mùa khô, nhất là năm khô hạn và lúc triều lên cao, nước mặn từ biển có thể lấn sâu lên sông Sài Gòn, khiến nước ở đoạn này hơi lợ. Mức độ cụ thể thay đổi theo năm, cần xem số liệu quan trắc của cơ quan chuyên môn.

Vì sao mùa mưa nước sông đục hơn?

Vì nước từ thượng nguồn và từ các kênh rạch đổ về mang nhiều phù sa, đất cát bị mưa cuốn trôi. Đây là đặc điểm tự nhiên của sông đồng bằng; màu đục không đồng nghĩa với ô nhiễm.

Lục bình trên sông có hại không?

Lục bình không độc, có thể làm thức ăn gia súc, đan lát. Nhưng khi dồn ứ thành mảng lớn, chúng cản dòng chảy, bít miệng cống, cản tàu thuyền và khi thối rữa làm nước có mùi. Vì vậy các đơn vị quản lý thường phải vớt lục bình ở những chỗ ùn ứ.

Có nên dùng nước sông để tưới rau không?

Tuỳ thời điểm và vị trí. Mùa khô, nước có thể hơi lợ làm hại cây nhạy mặn; ở gần điểm xả thải, nước có thể không bảo đảm vệ sinh cho rau ăn sống. Nếu phải dùng, nên lấy ở sông lớn, đúng con nước, và ưu tiên tưới cây cảnh, cây ăn trái hơn rau ăn sống.

Thấy cá chết nổi trên sông thì làm gì?

Không vớt cá chết để ăn hay bán. Chụp ảnh, ghi vị trí, thời gian và báo ngay cho ủy ban nhân dân phường để chuyển tới cơ quan môi trường kiểm tra nguyên nhân.

Mùa nào đẹp nhất để ngắm sông ở An Phú Đông?

Mùa khô thường có trời trong, hoàng hôn rõ, nước sông bớt đục, thuận cho ngắm cảnh và chụp ảnh. Mùa mưa có những buổi chiều sau mưa mây đẹp, lục bình nở hoa tím, nhưng cần tránh ra sát sông khi có giông.