Triều cường ở An Phú Đông là những đợt nước sông Sài Gòn và Vàm Thuật dâng cao bất thường, thường rơi vào khoảng các tháng cuối năm dương lịch, quanh rằm và mùng một âm lịch. Nước dâng cao do con nước rong theo chu kỳ thiên văn cộng thêm các yếu tố như gió chướng thổi từ biển vào, nước từ thượng nguồn đổ về và mưa tại chỗ; khi tổng các yếu tố ấy đủ lớn, nước vượt bờ, tràn vào đường và khu trũng.
Bài này giải thích cơ chế của triều cường ở mức người không chuyên hiểu được, chỉ ra mùa cao điểm, các yếu tố làm triều cao hơn dự báo, và cách đọc bản tin cảnh báo. Phần chuẩn bị, bảo vệ đồ đạc trong nhà khi nước vào hẻm được trình bày trong mục sống ở An Phú Đông của trang.
Triều cường khác nước rong bình thường ở chỗ nào
Mỗi tháng âm lịch có hai đợt nước rong, quanh mùng một và rằm. Phần lớn các đợt này không gây chuyện gì: nước lên cao hơn ngày thường nhưng vẫn nằm trong bờ. Triều cường là những đợt nước rong đặc biệt cao, vượt mức báo động mà cơ quan khí tượng thuỷ văn quy định, có khả năng gây ngập vùng thấp ven sông.
Đặc biệt cao vì có thêm những yếu tố cộng hưởng. Về thiên văn, một số tháng trong năm lực hút của mặt trăng, mặt trời cộng lại mạnh hơn, chẳng hạn khi mặt trăng ở gần trái đất trong quỹ đạo. Về khí tượng, gió và áp suất có thể đẩy nước biển dồn vào cửa sông. Về thuỷ văn, nước lũ, nước xả từ thượng nguồn làm sông vốn đã đầy. Khi nhiều yếu tố trùng nhau, triều cường xuất hiện.
Vì vậy, không phải cứ rằm, mùng một là ngập. Người sống lâu năm ở An Phú Đông biết rằng có những tháng con nước rong nhẹ nhàng, có những tháng nước "hung" hơn hẳn, và các tháng ấy thường rơi vào cuối năm.
Vì sao các tháng cuối năm triều cao nhất
Ở vùng TP.HCM, theo ghi nhận nhiều năm của ngành khí tượng thuỷ văn, đỉnh triều trong năm thường xuất hiện trong khoảng tháng 10 đến tháng 12 dương lịch, tương ứng khoảng tháng chín, tháng mười âm lịch, và có thể kéo sang đầu năm sau. Người lớn tuổi hay gọi chung là "con nước rằm tháng mười" hay "nước lớn cuối năm".
Có nhiều yếu tố cộng lại trong thời gian này. Thứ nhất, yếu tố thiên văn thuận cho triều lớn. Thứ hai, cuối mùa mưa, lượng nước trên hệ sông Sài Gòn – Đồng Nai còn lớn, các hồ chứa ở thượng nguồn có thể phải xả nước. Thứ ba, khi gió mùa đông bắc bắt đầu thổi mạnh, mà người Nam Bộ gọi là gió chướng, gió thổi từ biển vào đất liền đẩy nước dồn vào cửa sông, làm mực nước dâng thêm.
Đỉnh triều trong những tháng này thường rơi vào khoảng chiều tối hoặc đêm theo các bản tin nhiều năm, trùng giờ tan tầm, nên cảm giác ngập "nặng" hơn với người đi đường. Giờ cụ thể mỗi đợt khác nhau, cần xem bản tin dự báo.
Các yếu tố làm triều cao hơn
Bảng dưới đây tách từng yếu tố để bạn hiểu khi đọc tin "triều cường kết hợp mưa lớn" hay "triều cường kết hợp xả lũ" nghĩa là gì.
| Yếu tố | Cơ chế | Thời điểm hay gặp | Dự báo được không |
|---|---|---|---|
| Thiên văn | Mặt trăng, mặt trời thẳng hàng, mặt trăng ở gần trái đất | Quanh rằm và mùng một, mạnh hơn ở một số tháng | Tính trước được nhiều năm |
| Gió chướng | Gió đông bắc thổi từ biển vào, dồn nước vào cửa sông | Cuối năm đến đầu năm | Dự báo theo bản tin thời tiết vài ngày |
| Nước thượng nguồn | Lũ, xả hồ chứa làm sông đầy sẵn | Cuối mùa mưa | Có thông báo khi hồ xả |
| Mưa tại chỗ | Nước mưa không thoát kịp vì sông đang cao | Mùa mưa, nhất là chiều tối | Khó dự báo chính xác từng trận |
| Nền đất lún | Mặt đất hạ thấp dần làm mức ngập tương đối tăng | Diễn ra chậm qua nhiều năm | Cần đo đạc chuyên môn |
Yếu tố cuối cùng ít được nhắc nhưng quan trọng về lâu dài. Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận hiện tượng sụt lún nền đất ở các khu vực của TP.HCM; với vùng đất trẻ, mềm ven sông, hiện tượng này đáng để ý. Mức độ cụ thể từng nơi cần số liệu quan trắc, trang không nêu khi chưa có nguồn cho riêng An Phú Đông.
Hồ Dầu Tiếng và nước thượng nguồn
Sông Sài Gòn có hồ Dầu Tiếng ở thượng nguồn, một hồ chứa lớn phục vụ thuỷ lợi. Trong những năm mưa nhiều, khi hồ gần đầy, đơn vị quản lý phải xả nước để bảo đảm an toàn công trình. Nước xả chảy về hạ du, cộng với nước triều làm mực nước sông Sài Gòn qua các vùng ven thành phố cao hơn.
Mỗi lần hồ xả, các cơ quan chức năng thường có thông báo, khuyến cáo cho vùng hạ du. Với người An Phú Đông, đây là thông tin nên để ý vào những tháng cuối mùa mưa: nếu nghe tin hồ xả trùng với kỳ triều cường, khả năng nước dâng vượt mức thông thường cao hơn. Lưu lượng, thời gian xả cụ thể luôn theo thông báo chính thức, không theo tin truyền miệng.
Điều cần hiểu là xả hồ không phải "thủ phạm" duy nhất. Ngay cả khi không xả, triều cường vẫn xảy ra theo chu kỳ thiên văn. Xả hồ chỉ là một yếu tố cộng thêm, có khi đáng kể, có khi nhỏ, tuỳ lượng xả và thời điểm.
Đọc bản tin triều cường cho đúng
Đài khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ và các cơ quan của thành phố thường phát bản tin dự báo triều cường, kèm cấp báo động tại các trạm đo trên sông Sài Gòn như trạm Phú An. Khi đọc, để ý:
- Trạm đo được nhắc tới: mực nước ở trạm có thể khác ở An Phú Đông một chút về giờ và độ cao; dùng để biết xu hướng.
- Khoảng thời gian dự báo: thường là vài ngày quanh rằm hoặc mùng một, với giờ đỉnh triều từng ngày.
- Cấp báo động: có ba cấp theo mốc mực nước quy định cho từng trạm; cấp càng cao thì vùng có thể bị ảnh hưởng càng rộng.
- Các yếu tố kèm theo: gió mạnh, mưa lớn, hồ chứa xả nước được ghi chú như yếu tố làm triều cao thêm.
- Khuyến cáo: thường nhắc tới việc theo dõi, chủ động phòng tránh ở vùng trũng thấp ven sông, kênh rạch.
Bản tin cho biết khả năng, không phải lời khẳng định từng con hẻm có ngập hay không. Kết hợp bản tin với sổ ghi con nước của chính bạn (xem bài về nước lớn, nước ròng) sẽ cho dự đoán sát nhất cho nơi mình ở.
Những hiểu lầm hay gặp về triều cường
"Triều cường chỉ xảy ra khi mưa." Không đúng. Triều cường thuần tuý do nước sông dâng có thể gây ngập ngay cả lúc trời khô ráo; mưa chỉ làm tình hình tệ hơn.
"Năm nay ngập là do công trình X." Có thể có phần đúng ở từng nơi, nhưng triều cường là kết quả của nhiều yếu tố cùng lúc. Quy hết cho một nguyên nhân thường dẫn tới đòi hỏi những giải pháp không giải quyết được vấn đề.
"Nhà mới xây thì không lo ngập." Nhà mới có thể được tôn nền cao hơn mặt đường hiện tại, nhưng mặt đường có thể được nâng sau đó, và mực triều có xu hướng cao dần. Cao độ nền phải so với mực nước lớn của khu vực, không chỉ so với nhà hàng xóm.
"Nâng đường là hết ngập." Nâng đường giúp đi lại, nhưng có thể khiến nhà hai bên trở nên thấp hơn mặt đường và nước dồn vào nhà. Chống ngập cần nhìn cả hệ thống: nền nhà, cống, van ngăn triều, bờ bao.
"Triều cường năm nào cũng như năm nào." Đỉnh triều thay đổi theo năm, và theo ghi nhận chung ở thành phố, có xu hướng cao dần qua nhiều thập niên. Kinh nghiệm "năm ngoái nước tới đây" chỉ là tham khảo.
Triều cường và tương lai của vùng đất thấp
Nhìn xa hơn, An Phú Đông nằm trong nhóm những khu vực của thành phố nhạy cảm với triều: đất thấp, nước bao nhiều phía, đô thị hoá nhanh. Các xu hướng như mực nước biển dâng, sụt lún nền đất, mưa cực đoan nhiều hơn, theo nhiều đánh giá khoa học, sẽ làm vấn đề này nặng thêm nếu không có giải pháp đồng bộ.
Giải pháp ở quy mô thành phố là chuyện của quy hoạch và đầu tư công. Ở quy mô một khu phố, một gia đình, điều có thể làm là: hiểu con nước, giữ cống rãnh thông, không lấn chiếm mương rạch, nâng nền nhà có tính toán khi xây mới, và tham gia góp ý khi khu phố có dự án chống ngập.
Triều cường không phải tai hoạ bất ngờ. Nó đến theo lịch, báo trước được, và người ven sông xưa đã sống chung với nó hàng trăm năm. Biết cách đọc nó là bước đầu tiên để sống chung cho chủ động.
Với người mới về, năm đầu tiên là năm học: ghi lại mỗi đợt nước lên tới đâu, kéo dài bao lâu, đồ đạc nào bị ảnh hưởng. Sang năm thứ hai, bạn đã có một bản đồ ngập của chính ngôi nhà mình, đáng tin hơn mọi lời môi giới hay lời đồn.
Nước triều tràn vào khu dân cư theo những đường nào
Khi sông dâng cao hơn mặt đất ở một số chỗ, nước tìm đường vào khu dân cư theo ba lối chính. Lối thứ nhất là tràn qua bờ: ở những đoạn bờ sông, bờ rạch thấp, chưa có bờ bao hoặc bờ bao bị hở, nước tràn thẳng vào vườn, vào đường. Lối thứ hai là chảy ngược qua cống: miệng cống thoát nước đổ ra sông, ra rạch; khi nước ngoài cao hơn, nếu cống không có van một chiều hoặc van hỏng, nước sông theo đường ống chảy ngược vào, trào lên từ hố ga giữa đường hay trong hẻm.
Lối thứ ba ít được nghĩ tới là thấm qua đất. Nền đất phù sa ven sông thấm nước; khi mực nước sông cao kéo dài, mạch nước trong đất dâng theo, làm nền nhà ẩm, tường chân nhà thấm, có khi nước rỉ lên ở những chỗ trũng dù không thấy nước tràn trực tiếp.
Nhận ra nước vào nhà mình theo lối nào giúp chọn cách xử lý đúng: nếu do tràn bờ thì cần bờ bao, nếu do cống ngược thì cần van ngăn triều và giữ cống thông, nếu do thấm thì cần xử lý nền và chân tường. Việc lắp đặt, cải tạo nên làm với thợ hoặc kỹ sư có chuyên môn, và với hạng mục chung như cống, bờ bao thì phải qua chính quyền phường.
Câu hỏi thường gặp
Triều cường ở TP.HCM thường vào tháng mấy?
Theo ghi nhận nhiều năm, các đợt triều cường cao nhất ở TP.HCM thường xuất hiện từ khoảng tháng 10 đến tháng 12 dương lịch, có thể kéo sang đầu năm sau, tập trung quanh rằm và mùng một âm lịch. Ngày giờ cụ thể từng đợt cần xem bản tin dự báo.
Vì sao triều cường hay rơi vào chiều tối?
Giờ đỉnh triều thay đổi theo ngày, nhưng trong các tháng cuối năm, nhiều đợt đỉnh triều trên sông Sài Gòn rơi vào khoảng chiều tối hoặc đêm. Điều này trùng giờ tan tầm nên người đi đường cảm nhận rõ hơn.
Gió chướng là gì và liên quan gì tới triều cường?
Gió chướng là cách người Nam Bộ gọi gió mùa đông bắc thổi mạnh vào cuối năm. Gió thổi từ biển vào đất liền dồn nước vào các cửa sông, làm mực nước sông dâng thêm, cộng hưởng với triều cường.
Hồ Dầu Tiếng xả nước có làm An Phú Đông ngập không?
Nước xả từ hồ làm mực nước sông Sài Gòn ở hạ du cao hơn, nên nếu trùng kỳ triều cường thì khả năng nước dâng ở vùng ven sông tăng. Mức ảnh hưởng tuỳ lượng xả và thời điểm, cần theo dõi thông báo chính thức.
Có ứng dụng hay nguồn nào xem dự báo triều cường không?
Đài khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ và các cơ quan của thành phố có phát bản tin dự báo triều, thường được báo chí đưa lại. Nên dùng nguồn chính thức, xem tên trạm đo và giờ đỉnh triều, rồi đối chiếu với kinh nghiệm thực tế nơi mình ở.
Triều cường có nguy hiểm tới tính mạng không?
Ở mức ngập nông trong hẻm, nguy hiểm chính là trơn trượt, rơi xuống hố ga, cống mất nắp không nhìn thấy và điện rò. Tránh lội qua chỗ nước chảy xiết hoặc không rõ đáy, ngắt điện khu vực ngập, và để ý trẻ nhỏ.