Bờ sông quanh An Phú Đông, cả sông Sài Gòn lẫn sông Vàm Thuật, có những đoạn có nguy cơ sạt lở, nhất là ở phía bờ lõm của khúc quanh nơi dòng chảy xoáy mạnh và những đoạn bờ đất chưa được kè. Nguyên nhân thường là nhiều yếu tố cộng lại: dòng chảy xói chân bờ, sóng do tàu thuyền, nền đất phù sa yếu, mưa làm đất bão hoà nước, và tải trọng nhà cửa, vật liệu chất sát mép bờ.
Sạt lở thường có dấu hiệu báo trước như vết nứt chạy song song bờ, mặt đất lún, cây nghiêng, tường rào nứt. Nhận ra sớm và báo kịp là cách tốt nhất để bảo vệ người và tài sản. Bài này không nêu danh sách điểm sạt lở cụ thể, vì danh sách ấy do cơ quan chức năng khảo sát, công bố và thay đổi theo thời gian; người dân nên hỏi chính quyền phường về khu vực mình.
Vì sao bờ sông lở: cơ chế tự nhiên
Sông uốn khúc luôn có một bờ bị xói và một bờ được bồi. Ở bờ phía ngoài khúc quanh, gọi là bờ lõm, dòng nước chảy nhanh hơn, xoáy vào chân bờ, cuốn dần đất đi. Ở bờ phía trong, gọi là bờ lồi, nước chậm lại, phù sa lắng xuống thành bãi. Vì An Phú Đông nằm trong lòng một khúc quanh lớn của sông Sài Gòn, các đoạn bờ quanh bán đảo chịu tác động khác nhau: có đoạn đang được bồi, có đoạn đang bị xói.
Thuỷ triều làm quá trình này phức tạp hơn. Mỗi ngày nước chảy hai chiều, mực nước lên xuống liên tục. Khi nước ròng nhanh, áp lực nước trong đất bờ chưa kịp thoát ra trong khi nước ngoài sông đã hạ, đất bờ dễ trượt xuống. Đây là lý do nhiều vụ sạt lở ven sông ở Nam Bộ xảy ra vào lúc nước ròng, nhất là sau những đợt triều cường hay mưa lớn.
Nền đất ở đây là phù sa trẻ, nhiều sét mềm và nước, sức chịu tải thấp. Khi chân bờ bị khoét, phần đất phía trên mất chỗ tựa, có thể sụt thành từng mảng. Quá trình này có khi diễn ra từ từ, mỗi năm mất một ít bờ, có khi xảy ra đột ngột trong vài phút.
Những tác động của con người làm sạt lở nặng hơn
Sóng tàu thuyền. Sông Sài Gòn có tàu, sà lan chở hàng qua lại. Sóng do phương tiện chạy nhanh, tải nặng đập liên tục vào bờ làm xói mòn chân bờ, nhất là ở những đoạn bờ đất không có kè hay thảm thực vật che chắn.
Khai thác cát lòng sông. Ở nhiều con sông Nam Bộ, việc khai thác cát, nhất là khai thác trái phép, làm thay đổi lòng sông, khiến dòng chảy xói mạnh hơn vào bờ. Mức độ ảnh hưởng ở từng đoạn cần khảo sát chuyên môn mới kết luận được.
Tải trọng sát bờ. Nhà cửa, tường rào, bãi vật liệu, xe nặng ở sát mép sông làm tăng áp lực lên nền đất yếu. Khi chân bờ bị xói, phần tải trọng phía trên làm khối đất sụt nhanh hơn.
Phá bỏ thảm thực vật ven bờ. Rễ dừa nước, bần, cỏ ven bờ giữ đất và giảm năng lượng sóng. Phát quang, san lấp bờ để xây dựng làm mất lớp bảo vệ tự nhiên này.
Thoát nước tập trung ra bờ. Nước mưa từ mái nhà, sân, đường đổ dồn qua một điểm ra mép sông có thể khoét rãnh trên mái bờ, tạo điểm yếu.
Dấu hiệu cảnh báo sạt lở cần để ý
Nếu nhà bạn ở gần mép sông Sài Gòn hay Vàm Thuật, nên để ý những dấu hiệu sau, nhất là sau mưa lớn, triều cường hoặc lúc nước ròng sâu:
- Vết nứt trên mặt đất, mặt đường, sân chạy song song với mép sông, hoặc vết nứt cũ dài ra, rộng ra.
- Mặt đất gần bờ lún xuống, đọng nước ở chỗ trước đây khô.
- Tường rào, tường nhà, cột điện, cây cối nghiêng dần về phía sông.
- Cửa đi, cửa sổ bỗng khó đóng mở, nền gạch bong, nứt chéo trên tường.
- Chân bờ bị khoét lõm vào trong, thấy rễ cây trơ ra, đất từng mảng rơi xuống nước.
- Nghe tiếng động lạ từ phía bờ sông, thấy nước đục bất thường sát bờ.
Một dấu hiệu đơn lẻ chưa chắc là sạt lở sắp xảy ra, nhưng nhiều dấu hiệu cùng lúc, hoặc dấu hiệu tiến triển nhanh, là lý do để báo ngay cho chính quyền phường và rời khỏi khu vực sát bờ.
Khi thấy dấu hiệu: làm gì theo thứ tự
Ưu tiên luôn là an toàn của người, sau đó mới tới tài sản. Thứ tự nên theo:
- Đưa người, nhất là trẻ em, người già, ra khỏi phần nhà, sân sát mép sông; không đứng trên mép bờ để quan sát.
- Báo ngay cho ủy ban nhân dân phường và công an khu vực, mô tả vị trí, dấu hiệu, mức độ tiến triển.
- Thông báo cho các hộ lân cận dọc bờ, vì sạt lở thường ảnh hưởng một đoạn chứ không riêng một nhà.
- Ngắt điện khu vực có nguy cơ, di dời tài sản có giá trị và giấy tờ quan trọng nếu còn thời gian an toàn.
- Chụp ảnh, đánh dấu vết nứt để theo dõi; không tự đổ đất, chất bao cát lên mép bờ đang yếu vì có thể làm tăng tải.
- Làm theo hướng dẫn của lực lượng chức năng về khoanh vùng, di dời tạm.
Nhiều người có phản xạ đổ thêm đất, đá xuống chỗ bờ sụt để "lấp lại". Với bờ đất yếu, việc này có thể làm tình hình tệ hơn vì tăng tải lên khối đất đang trượt. Gia cố bờ là việc cần thiết kế kỹ thuật.
Xây và sống gần bờ sông: phòng trước hơn chữa sau
Người mua đất, xây nhà gần bờ sông nên tìm hiểu trước: thửa đất có nằm trong hành lang bảo vệ bờ sông không, khu vực có từng được cảnh báo sạt lở không, đoạn bờ trước nhà đã có kè chưa, kè do ai quản lý. Những thông tin này có thể hỏi tại chính quyền phường và cơ quan quản lý đất đai, xây dựng. Phần kiểm tra giấy tờ, quy hoạch khi mua nhà được trình bày trong mục khu dân cư và nhà ở của trang.
Khi xây, móng nhà gần bờ sông trên nền đất yếu cần được kỹ sư tính toán, không nên áp dụng kinh nghiệm xây nhà ở vùng đất cứng. Tránh xây sát mép bờ, chừa khoảng lùi; thoát nước mưa từ mái, sân nên dẫn vào hệ thống chung chứ không xả thẳng xuống mái bờ.
Khi sống, giữ lại cây xanh, dừa nước ven bờ nếu có; không chất vật liệu nặng sát bờ; định kỳ nhìn kỹ bờ sông và các vết nứt quanh nhà, nhất là sau mùa mưa, mùa triều cường. Những thói quen nhỏ này giảm đáng kể rủi ro.
Nếu đang thuê nhà sát sông, những điều trên vẫn đáng hỏi chủ nhà trước khi ký hợp đồng: bờ có từng sụt chưa, mùa nước lớn nhà ra sao, có vết nứt nào đang được theo dõi không. Người thuê thường ít để ý chuyện bờ sông, trong khi chính họ là người ở đó hằng ngày.
Vai trò của cơ quan chức năng và của cộng đồng
Ở TP.HCM, việc khảo sát, cảnh báo, công bố khu vực có nguy cơ sạt lở bờ sông, kênh rạch do các cơ quan chuyên ngành của thành phố cùng chính quyền địa phương thực hiện. Ở các điểm có nguy cơ cao, thường có biển cảnh báo, khoanh vùng, và có khi có phương án di dời. Danh sách điểm sạt lở thay đổi theo thời gian, nên người dân cần thông tin cập nhật từ phường.
Khi khu vực của bạn được cảnh báo, nên đọc kỹ thông báo: phạm vi khoanh vùng đến đâu, có hạn chế đi lại, neo đậu ghe thuyền không, có yêu cầu di dời tạm hay không, và đầu mối liên hệ là ai. Giữ thông báo ấy cùng giấy tờ nhà đất, vì có thể cần đến khi làm các thủ tục liên quan sau này.
Cộng đồng có vai trò quan trọng ở phần phát hiện sớm. Người sống gần bờ là người thấy đầu tiên những vết nứt mới, những mảng đất mới sụt. Một khu phố có thói quen báo tin sớm cho nhau và cho chính quyền thường giảm được thiệt hại đáng kể.
Ngoài ra, cộng đồng có thể góp phần giảm nguy cơ: không lấn chiếm bờ sông, không xả rác, không phá cây ven bờ, phản ánh khi thấy hoạt động khai thác cát hay tàu thuyền chạy quá tốc độ sát bờ. Những việc này không thay được công trình kè, nhưng làm bờ sông bớt yếu đi.
Những đoạn bờ quanh bán đảo đáng để ý hơn
Không nêu được danh sách điểm cụ thể, nhưng theo nguyên lý vẫn chỉ ra được những loại vị trí nào quanh An Phú Đông thường có nguy cơ cao hơn. Thứ nhất là bờ lõm của các khúc quanh sông Sài Gòn, nơi dòng chảy đâm thẳng vào bờ. Đứng ở bờ nhìn ra, nếu thấy mặt nước sát bờ chảy xiết, có xoáy, bờ dốc đứng, không có bãi bồi phía trước, đó là dấu hiệu đoạn bờ đang chịu xói.
Thứ hai là các cửa rạch, cửa vàm, nơi dòng chảy từ rạch nhỏ gặp sông lớn tạo xoáy, đặc biệt lúc nước ròng nhanh. Thứ ba là những đoạn bờ đất chưa kè ở gần tuyến tàu thuyền chạy, nơi sóng đánh liên tục. Thứ tư là những đoạn có nhà cửa, công trình, bãi vật liệu sát mép bờ, nơi tải trọng lớn đè lên nền đất yếu.
Ngược lại, những đoạn bờ lồi có bãi bồi rộng, có thảm dừa nước, bần dày, ít tàu chạy sát thường ổn định hơn. Dù vậy, "ổn định hơn" không có nghĩa là không bao giờ lở; dòng sông có thể đổi hướng chảy qua nhiều năm, và một đoạn bồi hôm nay có thể thành đoạn xói về sau.
Sạt lở khác ngập triều thế nào và vì sao hay đi cùng nhau
Ngập triều và sạt lở là hai hiện tượng khác nhau: ngập là nước tràn vào đất, sạt lở là đất mất vào nước. Một khu có thể ngập mà không lở, hoặc lở mà không ngập. Nhưng ở vùng ven sông như An Phú Đông, hai chuyện này hay đi cùng nhau vì có chung nguyên nhân gốc: đất thấp, yếu, nằm sát dòng sông chịu triều.
Trong mùa triều cường, mực nước lên cao làm đất bờ ngấm nước nhiều hơn; khi triều rút nhanh, áp lực nước trong đất bờ chưa kịp giảm, khối đất dễ trượt. Mưa lớn trùng triều cường còn làm nước chảy tràn trên mái bờ, khoét rãnh. Vì vậy, sau mỗi đợt triều cường lớn, người sống sát bờ nên dành thời gian kiểm tra lại bờ và các vết nứt quanh nhà.
Ngược lại, công trình chống ngập như bờ bao, nâng đường, nếu làm sát mép bờ mà không tính toán nền móng, có thể tạo thêm tải trọng lên bờ yếu. Đây là lý do các dự án ven sông cần được thiết kế tổng thể, xét cả chuyện ngập lẫn chuyện ổn định bờ.
Câu hỏi thường gặp
Bờ sông ở An Phú Đông có bị sạt lở không?
Như nhiều đoạn sông Sài Gòn và kênh rạch ở TP.HCM, bờ sông quanh An Phú Đông có những đoạn có nguy cơ sạt lở, nhất là bờ lõm và bờ đất chưa kè. Danh sách điểm cụ thể do cơ quan chức năng khảo sát và công bố, nên hỏi chính quyền phường để có thông tin cập nhật.
Sạt lở thường xảy ra vào lúc nào?
Sạt lở ven sông Nam Bộ hay xảy ra lúc nước ròng sâu, nhất là sau những đợt triều cường hoặc mưa lớn kéo dài khi đất bờ bão hoà nước. Tuy vậy sạt lở có thể xảy ra bất kỳ lúc nào nếu chân bờ đã bị khoét sâu.
Vết nứt nhỏ trên sân gần bờ sông có đáng lo không?
Vết nứt chạy song song với mép sông, hoặc vết nứt dài ra, rộng ra theo thời gian là dấu hiệu cần để ý. Nên đánh dấu đầu vết nứt, chụp ảnh theo ngày và báo chính quyền phường để được kiểm tra.
Có nên tự đổ đất, đá lấp chỗ bờ bị sụt không?
Không nên tự làm khi chưa có hướng dẫn kỹ thuật. Đổ thêm đất đá lên bờ yếu có thể tăng tải và làm khối đất trượt tiếp. Gia cố bờ cần thiết kế phù hợp với địa chất và dòng chảy.
Cây dừa nước ven bờ có giúp chống sạt lở không?
Thảm thực vật ven bờ như dừa nước, bần, cỏ giúp giữ đất và giảm sóng đập vào chân bờ, nên có tác dụng giảm xói mòn. Tuy vậy với những đoạn dòng chảy mạnh, nền đất yếu, cây xanh không thay được công trình kè.
Mua nhà gần bờ sông cần hỏi những gì về sạt lở?
Nên hỏi chính quyền phường xem khu vực có từng được cảnh báo sạt lở không, thửa đất có thuộc hành lang bảo vệ bờ sông không, đoạn bờ đã có kè chưa. Đồng thời xem thực địa vào lúc nước ròng để thấy rõ tình trạng chân bờ.