Một năm lễ Tết ở An Phú Đông: Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, Vu lan, Trung thu

Một năm của người An Phú Đông vẫn được đánh dấu bằng các dịp lễ Tết theo lịch âm, theo nếp chung của người Nam Bộ: Tết Nguyên đán là lớn nhất, tiếp theo là rằm tháng Giêng, Thanh minh tháng Ba, rằm tháng Bảy (Vu lan), Trung thu tháng Tám và lễ đưa ông Táo cuối năm; xen giữa là ngày lệ của đình làng, các đám giỗ của từng nhà. Trong khu dân cư mới, nhiều lễ được làm gọn hơn, nhưng vẫn là những mốc mà cả hẻm cùng sống.

Bài này đi qua từng dịp theo thứ tự trong năm, tả những gì bạn sẽ thấy trong các xóm ven sông, những gì gia đình gốc thường làm, và những gì người mới về có thể tham gia. Lễ Kỳ yên ở đình và chuyện tảo mộ trong vườn có bài riêng nên ở đây chỉ nhắc qua.

Những ngày trước Tết: đưa ông Táo và dọn nhà

Ngày 23 tháng Chạp, nhiều gia đình cúng đưa ông Táo về trời, mở đầu chuỗi ngày chuẩn bị Tết. Ở Nam Bộ, mâm cúng ông Táo thường đơn giản hơn miền Bắc, có nhà cúng kèm bộ mũ áo bằng giấy, có nhà chỉ cúng trái cây, chè xôi. Từ đó tới cuối năm là dọn nhà, lau bàn thờ, sơn sửa cửa, mua sắm.

Ở các xóm ven sông An Phú Đông, cuối năm âm lịch còn trùng mùa nước lớn. Người lớn tuổi nhớ những năm vừa lo Tết vừa lo nước tràn vào sân. Ngày nay chuyện ấy đỡ hơn ở những khu đã có kè, đường cao, nhưng nhiều hẻm trũng vẫn phải kê đồ cao trong những ngày triều cường cuối năm, rồi mới bày biện Tết.

Những ngày giáp Tết, chợ đông hẳn lên, các xe bán mai, bán cúc, bán dưa hấu dừng dọc đường. Với gia đình trẻ, đây là lúc tranh thủ mua sắm trước khi về quê; với gia đình gốc, đây là lúc chuẩn bị đón con cháu về.

Tết Nguyên đán: nhà gốc ở lại, nhà mới về quê

Tết ở An Phú Đông có một đặc điểm của vùng ven đô đông người nhập cư: những ngày cuối năm, nhiều gia đình trẻ, người làm công từ các tỉnh về quê ăn Tết, các con hẻm trong khu dân cư mới vắng hẳn. Trong khi đó, các gia đình gốc ở lại, con cháu từ các nơi đổ về, nhà cửa đông vui. Hai nhịp ấy làm cho Tết ở đây vừa vắng vừa đông, tùy bạn đứng ở hẻm nào.

Gia đình gốc giữ những lệ quen của Nam Bộ: bày mâm ngũ quả (thường có mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung theo lối chơi chữ "cầu vừa đủ xài"), chưng mai vàng, nấu thịt kho hột vịt, canh khổ qua, gói bánh tét. Đêm giao thừa cúng ông bà, sáng mùng một mừng tuổi, đi lễ đình, chùa, thăm họ hàng, viếng mộ ông bà trong vườn.

Với người mới về ở lại thành phố ăn Tết, những ngày này là dịp hiếm hoi được thấy nếp Tết Nam Bộ của người gốc. Một lời chúc Tết hàng xóm, một lần đi lễ đình đầu năm, một nhành mai trước cửa là đủ để thấy mình thuộc về con hẻm.

Lịch lễ trong năm theo nếp chung

Ngày tháng theo âm lịch. Bảng tổng hợp các dịp phổ biến ở Nam Bộ, không phải lịch chính thức của một cơ sở nào; ngày lệ của từng đình, từng gia đình nên hỏi trực tiếp.

Ngoài các dịp chung, mỗi gia đình có lịch giỗ riêng. Ở những gia đình gốc đông con cháu, lịch giỗ dày đến mức gần như tháng nào cũng có một lần họ hàng tụ họp.

Rằm tháng Giêng: "lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng"

Câu nói quen thuộc ấy được người Nam Bộ nhắc mỗi năm. Rằm tháng Giêng là ngày chùa đông nhất, cả gia đình đi lễ cầu an, nhiều nhà cúng lớn tại nhà. Đường vào các chùa trên địa bàn có thể kẹt xe từ chiều hôm trước tới tối ngày rằm.

Với người An Phú Đông, rằm tháng Giêng còn là mốc khép lại kỳ nghỉ Tết: con cháu đi làm xa quay về thành phố hoặc đi tiếp, khu dân cư mới đông trở lại, nhịp sống bình thường bắt đầu. Những người đi làm xa trở lại vào dịp này thường mang theo đặc sản quê, chia cho hàng xóm — một kiểu "Tết thứ hai" nhỏ trong các con hẻm nhiều người nhập cư.

Nếu muốn đi chùa ngày rằm mà tránh đông, có thể đi sáng sớm hôm trước hoặc hôm sau; nhiều chùa vẫn mở cửa đón khách những ngày quanh rằm.

Rằm tháng Bảy: hai lễ trong một ngày

Vu lan báo hiếu. Ở chùa, đây là lễ báo hiếu cha mẹ, với nghi thức cài hoa hồng trên áo (hoa đỏ cho người còn mẹ, hoa trắng cho người mất mẹ). Nhiều gia đình trẻ dẫn con đi chùa vào dịp này, coi đây là bài học về lòng biết ơn.

Cúng cô hồn. Ở nhà, nhiều gia đình bày mâm cúng trước cửa vào chiều rằm tháng Bảy hoặc những ngày trong tháng, với cháo trắng, bánh kẹo, trái cây, muối gạo. Theo nếp Nam Bộ, sau khi cúng thì để trẻ con trong xóm tới "giành" đồ cúng — một cảnh rộn ràng ở các hẻm.

Người mới về nên biết. Nếu thấy trẻ con xúm lại trước nhà ai đó vào chiều rằm tháng Bảy, đó là giành cô hồn, không phải chuyện gì bất thường. Một số nhà còn để sẵn bánh kẹo cho trẻ con trong hẻm. Đây là dịp hiếm hoi trẻ con các nhà gốc và nhà mới chơi chung một trò.

Đốt vàng mã. Một số gia đình còn đốt vàng mã. Nếu đốt, nên đốt trong thùng, xa dây điện, xe máy, và dập tắt hẳn trước khi rời đi; khói và tàn lửa trong hẻm hẹp là chuyện an toàn của cả xóm.

Tết Đoan ngọ và những lễ nhỏ giữa năm

Mùng 5 tháng Năm âm lịch là Tết Đoan ngọ, mà người miền Bắc quen gọi là ngày "giết sâu bọ"; ở Nam Bộ, cái tên Đoan ngọ hay mùng Năm được dùng nhiều hơn. Nhiều gia đình gốc cúng ông bà với bánh ú, chè, trái cây theo mùa như mận, xoài; một số nhà có tục cho trẻ con ăn trái cây, bánh ú vào sáng sớm. Lễ này nhỏ, làm trong nhà, không có hội hè.

Ngoài các dịp chung, mỗi gia đình còn có những lễ nhỏ của riêng mình: cúng đầy tháng, thôi nôi cho trẻ, cúng tân gia khi về nhà mới, cúng khai trương khi mở cửa hàng. Ở một vùng có nhiều gia đình trẻ và nhiều nhà mới như An Phú Đông, cúng thôi nôi và cúng tân gia là hai lễ bạn sẽ thấy thường xuyên nhất trong hẻm, với mâm cúng bày trước cửa, xôi chè chia cho hàng xóm.

Lễ Tết của người từ các miền mang theo

An Phú Đông có đông người từ miền Bắc, miền Trung về sinh sống, và họ mang theo những lệ Tết của quê mình. Gia đình gốc Bắc có thể cúng ông Công ông Táo với cá chép, gói bánh chưng thay bánh tét, chưng đào thay mai. Gia đình gốc Trung có mâm cúng với các món quê như bánh tổ, thịt ngâm nước mắm. Ở một số hẻm, Tết là dịp hàng xóm trao đổi bánh trái của quê mình cho nhau.

Những khác biệt ấy đôi khi tạo ra những khoảnh khắc thú vị: một bà cụ gốc Nam lần đầu nếm bánh chưng của hàng xóm gốc Bắc, một đứa trẻ gốc Trung học gói bánh tét với bà hàng xóm. Văn hoá Tết ở một vùng ven đô đông người nhập cư không thuần một màu, và đó là nét riêng mà người ở lâu năm ở đây thường nhắc với một chút tự hào.

Trung thu ven sông: rước đèn và phá cỗ

Trung thu là Tết của trẻ con, và ở An Phú Đông, đây là dịp mà các khu dân cư mới đông trẻ nhỏ sôi động nhất. Nhiều tổ dân phố, nhóm phụ huynh, chùa, đình tổ chức phát quà, rước đèn, phá cỗ cho trẻ em trong khu. Đèn lồng giấy, đèn ông sao, đèn cá chép xen với đèn nhựa, đèn điện tử.

Ở những xóm ven sông, rước đèn dọc bờ kênh, bờ sông buổi tối có một vẻ riêng: ánh đèn phản chiếu trên mặt nước, gió sông mát, trăng rằm lên trên sông. Người lớn tuổi nhớ ngày xưa trẻ con tự làm đèn bằng lon sữa bò, bằng giấy kiếng, rước quanh xóm vườn tối om.

Một lưu ý cho cha mẹ: rước đèn gần sông, gần kênh vào ban đêm cần người lớn đi kèm, nhất là ở những đoạn bờ chưa có lan can. Đèn nến cần được giữ xa quần áo, tóc của trẻ; nhiều gia đình đã chuyển sang đèn pin, đèn điện cho an toàn.

Lễ Tết đang đổi thay thế nào

So với thời làng vườn, lễ Tết ở An Phú Đông đã gọn hơn nhiều. Mâm cúng nhỏ hơn, nhiều món mua sẵn, thời gian rút ngắn cho phù hợp lịch làm việc. Một số lệ ít dần, như đốt pháo nổ (bị cấm từ giữa thập niên 1990), tục hái lộc đầu năm ở những nơi đông người. Những lệ khác lại mạnh lên: đi chùa đầu năm, Vu lan báo hiếu ở người trẻ, Trung thu ở các khu nhiều trẻ nhỏ.

Sự đa dạng của cư dân cũng làm lễ Tết ở đây phong phú hơn. Gia đình gốc Bắc giữ lệ cúng ông Công ông Táo với cá chép, gia đình gốc Trung có mâm cúng khác, gia đình gốc Nam Bộ có lệ riêng. Trong cùng một con hẻm, Tết có nhiều hương vị.

Điều không đổi là các dịp lễ vẫn là lúc người ta nhớ đến nhau: ông bà đã khuất, họ hàng ở xa, hàng xóm sát vách. Với một khu dân cư đang lớn lên nhanh như An Phú Đông, những dịp như vậy là chất keo quan trọng.

Câu hỏi thường gặp

Tết ở An Phú Đông có vắng không?

Ở các khu dân cư mới nhiều người nhập cư, những ngày Tết thường vắng vì nhiều gia đình về quê. Ngược lại, các gia đình gốc đông con cháu về, nên các xóm cũ vẫn đông vui. Chợ và hàng quán có thể nghỉ vài ngày đầu năm.

Rằm tháng Giêng ở An Phú Đông có kẹt xe không?

Đường vào các chùa trên địa bàn thường đông, có thể kẹt xe từ chiều hôm trước tới tối ngày rằm. Nếu không cần đi đúng ngày, bạn có thể đi chùa sáng sớm hôm trước hoặc hôm sau để tránh đông.

Giành cô hồn rằm tháng Bảy là gì?

Đó là nếp Nam Bộ: sau khi gia đình cúng cô hồn trước nhà, trẻ con trong xóm tới giành bánh kẹo, trái cây trên mâm cúng. Đây là trò vui của trẻ em, gia chủ thường không phiền mà còn chuẩn bị sẵn cho các cháu.

Trung thu ở An Phú Đông có hoạt động gì cho trẻ em?

Nhiều tổ dân phố, nhóm phụ huynh, chùa và đình tổ chức phát quà, rước đèn, phá cỗ cho trẻ em trong khu. Lịch cụ thể mỗi năm mỗi khác, nên hỏi tổ dân phố hoặc theo dõi thông báo của khu phố.

Người mới về có cần cúng theo lệ địa phương không?

Không bắt buộc. Mỗi gia đình giữ nếp theo quê hương và niềm tin của mình. Tuy vậy, chúc Tết hàng xóm, tham gia Trung thu cho trẻ em hay đi lễ đình đầu năm là cách dễ chịu để hoà vào nếp chung của xóm.