Sông Vàm Thuật là con sông chạy dọc phía nam bán đảo An Phú Đông, làm ranh giới tự nhiên giữa vùng An Phú Đông thuộc Quận 12 cũ và vùng Gò Vấp. Sông thông với sông Sài Gòn nên mực nước lên xuống theo thuỷ triều, đồng thời là một đường tiêu thoát nước quan trọng cho cả một vùng dân cư rộng ở phía bắc thành phố.
Với người An Phú Đông, Vàm Thuật hiện diện mỗi ngày qua những cây cầu phải đi qua để sang Gò Vấp. Nhưng ít ai để ý con sông này chảy thế nào, nhận nước từ đâu, đổ nước về đâu, và vì sao tình trạng của nó lại ảnh hưởng tới chuyện nước trong hẻm nhà mình. Bài này trả lời những câu đó ở mức nói chắc được, không đưa số đo khi không có nguồn.
Vàm Thuật nằm ở đâu và nối với đâu
Theo cách mô tả thông dụng, Vàm Thuật là một nhánh sông nối vào sông Sài Gòn, chạy theo hướng đông – tây ở phía nam bán đảo An Phú Đông. Phía đông, sông đổ ra sông Sài Gòn; phía tây, sông thông với mạng kênh rạch của vùng Gò Vấp và Quận 12 cũ, trong đó nhiều tài liệu nhắc tới sông Bến Cát. Nhờ vậy, Vàm Thuật vừa nhận nước triều từ sông Sài Gòn, vừa nhận nước mưa, nước thải từ một vùng dân cư rộng phía tây đổ về.
Chữ "Vàm" trong tên gọi chỉ cửa sông, cửa rạch, nơi dòng nước nhỏ gặp sông lớn. Cái tên cho thấy người xưa nhìn con sông này từ phía sông Sài Gòn: một cửa nước mở vào trong đất liền. Phần giải nghĩa tên gọi thuộc mục lịch sử và tên gọi của trang.
So với sông Sài Gòn, Vàm Thuật hẹp hơn nhiều, hai bờ gần nhau, dân cư bám sát mép nước ở nhiều đoạn, nhất là phía Gò Vấp. Đứng trên các cây cầu bắc qua sông, bạn sẽ thấy rõ hai bờ khác nhau: có đoạn còn cây xanh, bãi bồi, có đoạn nhà cửa san sát.
Nước trong sông Vàm Thuật chảy thế nào
Vì thông với sông Sài Gòn, Vàm Thuật chịu chế độ bán nhật triều không đều như dòng chính: mỗi ngày nước lên xuống hai lần, hai lần không bằng nhau. Khi triều lên, nước từ sông Sài Gòn đẩy vào Vàm Thuật, mực nước dâng, dòng chảy có lúc chậm hẳn hoặc đổi chiều. Khi triều xuống, nước rút ra sông lớn, mang theo nước mưa, nước thải từ phía thượng lưu.
Điều này có hệ quả trực tiếp tới thoát nước. Các cống, mương của khu dân cư hai bên bờ đổ ra Vàm Thuật; khi triều lên cao, mặt nước sông có thể cao ngang hoặc cao hơn miệng cống, nước trong khu dân cư không thoát ra được, thậm chí nước sông chảy ngược vào nếu không có van một chiều. Đó là lý do một trận mưa lớn trùng giờ triều cường gây ngập nặng hơn hẳn so với cùng trận mưa ấy lúc triều xuống.
Khi mưa lớn kéo dài ở vùng thượng lưu của hệ kênh rạch phía tây, lượng nước đổ về Vàm Thuật tăng, mực nước sông lên nhanh hơn. Nếu thời điểm đó trùng triều cường của sông Sài Gòn, nước bị "kẹp" giữa hai chiều, khu vực ven sông thoát chậm. Người ở hai bên bờ lâu năm thường cảm nhận rõ những lúc như vậy dù không cần nhìn bản tin.
Vai trò của Vàm Thuật với An Phú Đông
Một con sông nhỏ nhưng gánh nhiều việc. Có thể kể:
- Ranh giới tự nhiên: phân định vùng An Phú Đông với Gò Vấp từ trước khi có các ranh giới hành chính hiện đại, và vẫn là ranh giới giữa các phường mới sau 2025.
- Đường tiêu thoát nước: nhận nước mưa, nước thải từ các khu dân cư ven bờ và từ mạng kênh rạch phía tây, chuyển ra sông Sài Gòn.
- Không gian mở: mặt nước và hai bờ còn cây xanh giúp giảm nóng, tạo gió cho các khu dân cư dày đặc xung quanh.
- Đường thuỷ nhỏ: trước đây ghe xuồng đi lại trên sông; ngày nay hoạt động này ít hơn nhiều, chủ yếu là phương tiện phục vụ nạo vét, vớt rác, đánh bắt nhỏ.
- Nút giao thông: các cây cầu qua Vàm Thuật là cửa ngõ phía nam của bán đảo, điểm nghẽn quen thuộc giờ cao điểm.
Mỗi vai trò kéo theo một loại vấn đề: ranh giới thì cần cầu, thoát nước thì cần dòng chảy thông, không gian mở thì cần giữ bờ không bị lấn, đường thuỷ thì cần độ sâu. Khi bàn về con sông, nên nhìn đủ các vai trò này thay vì chỉ một.
Chuyện ô nhiễm và rác trên sông
Như nhiều kênh rạch nội đô, Vàm Thuật từng nhiều lần được báo chí phản ánh về ô nhiễm: nước đục, có mùi vào những ngày nắng nóng, rác thải sinh hoạt, lục bình dồn ứ ở một số đoạn. Nguyên nhân chủ yếu là nước thải sinh hoạt từ các khu dân cư đổ thẳng ra sông khi hệ thống thu gom, xử lý chưa hoàn chỉnh, cộng với rác do người dân vứt xuống và rác trôi theo con nước.
Mức độ ô nhiễm thay đổi theo mùa và theo con nước. Mùa mưa, nước sông được pha loãng nhưng mang theo nhiều rác từ đường phố; mùa khô, dòng chảy yếu, mùi dễ bốc lên. Lúc triều lên, nước sông Sài Gòn vào làm loãng; lúc triều ròng, nước thải từ thượng lưu dồn ra.
Trang không đưa số liệu đo chất lượng nước khi không có nguồn công bố cụ thể. Người quan tâm có thể theo dõi các báo cáo quan trắc môi trường của cơ quan chuyên môn thành phố. Điều người dân làm được ngay là không xả rác xuống sông, không đổ dầu mỡ, hoá chất xuống cống, và phản ánh qua kênh chính thức khi thấy điểm xả bất thường.
Những việc nhỏ ấy cộng lại có tác dụng thật: phần rác trên các kênh rạch nội đô đến từ chính các hộ dân ven bờ và các con đường gần đó, nên mỗi khu phố giữ sạch đoạn của mình là đã bớt đi một phần gánh nặng cho con sông.
Hiểu đúng một vài điều về Vàm Thuật
"Vàm Thuật là sông cụt" — không đúng. Sông thông với sông Sài Gòn ở phía đông và với hệ kênh rạch ở phía tây, nên có dòng chảy hai chiều theo triều, không phải một nhánh cụt.
"Nạo vét là hết ngập" — chưa đủ. Nạo vét giúp sông thoát nước tốt hơn, nhưng ngập ở khu dân cư còn phụ thuộc cao độ nền, hệ thống cống, van ngăn triều và lượng mưa. Một biện pháp không giải quyết được tất cả.
"Nước sông đen là do nhà máy" — chưa chắc. Phần lớn nước thải đổ vào các kênh rạch nội đô là nước thải sinh hoạt. Các nguồn công nghiệp có thể góp phần ở từng thời điểm, nhưng cần quan trắc mới kết luận được.
"Bờ sông bên này là của nhà mình" — cần kiểm. Đất sát bờ sông thường nằm trong hành lang bảo vệ, có quy định riêng về sử dụng và xây dựng. Trước khi làm gì ở mép sông, nên hỏi chính quyền phường về quy định hiện hành.
Sống ven Vàm Thuật: những điều nên để ý
Nếu nhà bạn nằm gần Vàm Thuật, có ba điều nên theo dõi. Thứ nhất là con nước: biết giờ triều lên cao trong các tháng cuối năm để chủ động việc kê đồ, dời xe. Thứ hai là miệng cống, mương trước nhà: rác bít miệng cống làm nước mưa không thoát kịp, nhất là khi triều đang lên. Thứ ba là bờ sông: dấu hiệu nứt đất, nghiêng tường rào, sụt lún gần mép nước cần được báo cho chính quyền phường sớm.
Mùi hôi từ sông vào những ngày nóng là phiền toái có thật; đóng cửa phía sông vào giờ cao điểm mùi, trồng cây xanh ở sân và ban công giúp giảm phần nào. Muỗi cũng nhiều hơn ở các khu sát kênh rạch, nên chú ý phát quang bụi rậm, không để nước đọng trong nhà và quanh nhà.
Mặt khác, sống gần sông cũng có cái được: gió sông chiều tối, khoảng nhìn rộng, cảm giác không bị bao vây bởi nhà cao tầng. Giữ cho đoạn sông trước nhà sạch là cách giữ những cái được ấy.
Vàm Thuật trong tương lai: điều người dân có thể theo dõi
Thành phố có các chương trình cải tạo kênh rạch, chống ngập, thu gom nước thải nói chung; việc chương trình nào áp dụng cho đoạn Vàm Thuật nào, tiến độ ra sao là thông tin cần theo dõi từ nguồn chính thức, trang không nêu khi chưa chắc. Các hạng mục thường gặp trong cải tạo kênh rạch đô thị gồm nạo vét lòng sông, kè bờ, làm đường ven sông, xây cống bao thu gom nước thải, lắp van ngăn triều ở miệng cống.
Khi có dự án, người dân ven sông thường được lấy ý kiến hoặc được thông báo về giải phóng mặt bằng, hành lang an toàn. Đây là lúc nên đọc kỹ thông báo, hỏi rõ phạm vi ảnh hưởng, và giữ đầy đủ giấy tờ nhà đất. Lời đồn trên mạng về "sắp làm đường ven sông" thường đi trước hoặc khác xa thực tế; quyết định chính thức mới là căn cứ.
Dù thế nào, Vàm Thuật vẫn sẽ là ranh giới nước phía nam của An Phú Đông, và chất lượng của con sông này phản ánh khá trung thực cách cả vùng dân cư hai bờ đối xử với nước.
Hai bờ Vàm Thuật xưa và nay
Theo lời kể của nhiều người lớn tuổi ở cả hai bờ, Vàm Thuật xưa là con sông của ghe xuồng: ghe chở trái cây, rau, củi từ các vườn trong rạch ra sông lớn; xuồng nhỏ đi giăng lưới, đặt lọp; trẻ con ra bến tắm khi nước còn trong hơn bây giờ. Hai bờ là vườn cây, dừa nước, bãi bồi lộ ra khi nước ròng, nhà cửa thưa thớt. Những ký ức này mang tính chung cho nhiều con rạch vùng ven Sài Gòn, không riêng gì Vàm Thuật.
Qua mấy chục năm đô thị hoá, đặc biệt ở phía Gò Vấp vốn đông dân sớm hơn, nhà cửa tiến dần ra sát mép nước. Ở nhiều đoạn, nhà được cất trên cột, một phần nhô ra mặt sông, vừa thu hẹp dòng chảy, vừa khiến bờ khó kiểm soát. Phía An Phú Đông, mật độ thấp hơn trong thời gian dài, nên đến nay vẫn còn những đoạn bờ có cây xanh, bãi bồi.
Sự khác biệt giữa hai bờ không chỉ là cảnh quan. Nó ảnh hưởng tới khả năng thoát nước, tới nguy cơ sạt lở, tới không khí sống của người ven sông. Khi đứng trên cầu nhìn xuống, bạn đang thấy một lát cắt của quá trình đô thị hoá: một bờ đã kín, một bờ còn thở.
Câu hỏi thường gặp
Sông Vàm Thuật chảy qua những đâu?
Theo mô tả thông dụng, Vàm Thuật chạy dọc phía nam bán đảo An Phú Đông, ngăn với vùng Gò Vấp, phía đông đổ ra sông Sài Gòn, phía tây thông với hệ kênh rạch của vùng Gò Vấp và Quận 12 cũ. Ranh giới chính xác từng đoạn nên xem trên bản đồ địa chính.
Vàm Thuật có chịu ảnh hưởng thuỷ triều không?
Có. Vì thông với sông Sài Gòn, mực nước Vàm Thuật lên xuống theo chế độ bán nhật triều không đều, mỗi ngày hai lần lên, hai lần xuống. Triều cường cuối năm làm mực nước sông dâng cao, ảnh hưởng tới thoát nước của khu dân cư hai bờ.
Vì sao mưa trùng triều cường thì khu ven Vàm Thuật ngập nặng hơn?
Vì khi triều lên cao, mặt nước sông ngang hoặc cao hơn miệng cống thoát nước, nước mưa trong khu dân cư không thoát ra được. Nếu cống không có van một chiều, nước sông còn có thể chảy ngược vào.
Có nên câu cá, tắm ở sông Vàm Thuật không?
Không nên tắm vì chất lượng nước không bảo đảm, dòng chảy đổi chiều theo triều và bờ có đoạn dốc, trơn. Câu cá giải trí thì nên chọn chỗ bờ chắc chắn, không đứng sát mép, và không nên ăn cá câu được nếu không rõ chất lượng nước.
Làm sao phản ánh khi thấy xả thải, đổ rác xuống sông?
Có thể phản ánh trực tiếp với ủy ban nhân dân phường hoặc qua các kênh tiếp nhận phản ánh chính thức của thành phố. Nên ghi rõ vị trí, thời gian, kèm ảnh chụp nếu có để cơ quan chức năng xác minh.
Có dự án làm kè, đường ven sông Vàm Thuật không?
Các chương trình cải tạo kênh rạch của thành phố có thể bao gồm những đoạn sông như Vàm Thuật, nhưng phạm vi và tiến độ cụ thể cần kiểm trên nguồn chính thức của thành phố và phường. Không nên tin vào tin đồn hoặc quảng cáo nhà đất về dự án.