Khi trong nhà có người mất, gia đình ở phường An Phú Đông (TP Hồ Chí Minh) cần đăng ký khai tử trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày mất theo Luật Hộ tịch, tại phường nơi người mất cư trú cuối cùng hoặc trực tuyến. Có thể làm liên thông khai tử với xoá đăng ký thường trú và hưởng chế độ mai táng, tử tuất nếu người mất thuộc diện. Việc thừa kế nhà đất, tiền gửi, tài sản khác làm sau, thường tại tổ chức hành nghề công chứng, rồi đăng ký biến động.
Những ngày tang lễ, gia đình bận rộn và mệt mỏi; giấy tờ dễ bị để sau rồi quên. Bài này liệt kê theo trình tự những việc cần làm, giấy tờ cần giữ ngay từ đầu, và những điểm hay gây tranh chấp trong gia đình khi chia tài sản. Đây là thông tin nguyên lý; quy định cụ thể và mức chế độ theo văn bản hiện hành.
Giữ ngay những giấy tờ này
Ngay trong những ngày đầu, một người trong gia đình nên gom giữ cẩn thận:
- Giấy báo tử do cơ sở y tế cấp nếu người mất tại bệnh viện, hoặc giấy tờ thay thế theo quy định nếu mất tại nhà (thường là xác nhận của cơ quan có thẩm quyền).
- Căn cước, giấy tờ tuỳ thân của người mất.
- Sổ bảo hiểm xã hội, giấy tờ lương hưu, trợ cấp nếu có.
- Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy tờ nhà, sổ tiết kiệm, giấy tờ xe, hợp đồng bảo hiểm.
- Di chúc nếu có, và thông tin nơi lưu giữ di chúc.
- Giấy tờ của vợ hoặc chồng, các con: giấy chứng nhận kết hôn, giấy khai sinh, để chứng minh quan hệ khi làm thừa kế.
Không nên huỷ hay bỏ đi giấy tờ của người mất khi chưa làm xong thủ tục. Nhiều gia đình phải đi xin lại giấy tờ mất nhiều tháng chỉ vì lỡ dọn dẹp quá sớm.
Đăng ký khai tử: ai làm, ở đâu, khi nào
Người có trách nhiệm đi khai tử là vợ, chồng, con, cha mẹ hoặc người thân thích khác của người mất; nếu không có, người đại diện cơ quan, tổ chức liên quan. Thời hạn là 15 ngày kể từ ngày mất. Nơi đăng ký thường là uỷ ban nhân dân cấp xã, phường nơi cư trú cuối cùng của người mất; nếu không xác định được, là nơi người đó mất hoặc nơi phát hiện thi thể.
Với người mất từng cư trú ở An Phú Đông hay Thạnh Lộc cũ, nay thuộc phường An Phú Đông, gia đình đăng ký tại bộ phận một cửa của phường hoặc nộp trực tuyến. Hồ sơ thường gồm tờ khai đăng ký khai tử và giấy báo tử hoặc giấy tờ thay thế. Kết quả là trích lục khai tử, giấy tờ cần cho mọi thủ tục sau.
Nên xin nhiều bản sao trích lục khai tử ngay từ đầu, vì ngân hàng, bảo hiểm, cơ quan bảo hiểm xã hội, tổ chức công chứng, cơ quan đăng ký xe đều có thể yêu cầu.
Liên thông khai tử, xoá thường trú, chế độ mai táng
Nhà nước đã triển khai nhóm thủ tục liên thông gồm đăng ký khai tử, xoá đăng ký thường trú, và hưởng trợ cấp mai táng, chế độ tử tuất hay hỗ trợ chi phí mai táng nếu người mất thuộc diện. Gia đình có thể nộp một hồ sơ trực tuyến thay vì đi ba nơi. Trình tự và điều kiện từng chế độ xem trên cổng dịch vụ công.
Ai được hưởng chế độ gì phụ thuộc người mất: đang hưởng lương hưu, đang đóng bảo hiểm xã hội, là người có công với cách mạng, người cao tuổi hưởng trợ cấp xã hội, hay thuộc diện bảo trợ. Mỗi diện có cơ quan giải quyết và mức khác nhau; trang không nêu mức cụ thể. Hỏi phường và cơ quan bảo hiểm xã hội để biết gia đình mình được gì.
Với người đang hưởng lương hưu, trợ cấp hằng tháng, báo cho cơ quan chi trả sớm để dừng chi trả đúng thời điểm, tránh phải hoàn trả khoản nhận thừa về sau.
Việc cần làm theo thứ tự thời gian
Bảng dưới gợi ý thứ tự; thời hạn cụ thể của từng việc theo quy định hiện hành.
| Giai đoạn | Việc | Nơi thường làm |
|---|---|---|
| Những ngày đầu | Giữ giấy báo tử, giấy tờ của người mất; tổ chức tang lễ theo nếp gia đình và quy định địa phương | Gia đình, tổ dân phố |
| Trong 15 ngày | Đăng ký khai tử, có thể liên thông xoá thường trú, chế độ | Phường; trực tuyến |
| Sau khai tử | Báo cơ quan chi trả lương hưu, trợ cấp; liên hệ bảo hiểm nhân thọ nếu có | Bảo hiểm xã hội, công ty bảo hiểm |
| Khi gia đình thống nhất | Mở di chúc nếu có; khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản | Tổ chức hành nghề công chứng |
| Sau văn bản thừa kế | Đăng ký biến động nhà đất, sang tên xe, rút tiền gửi | Cơ quan đăng ký đất đai, công an, ngân hàng |
Không có thời hạn chung buộc phải làm thừa kế ngay, nhưng để lâu thường làm việc khó hơn: người thừa kế có thể mất thêm, đi xa, giấy tờ thất lạc, quan hệ gia đình thay đổi.
Thừa kế nhà đất: nguyên lý
Ở vùng đất vườn như An Phú Đông, tài sản lớn nhất của nhiều gia đình gốc là nhà và đất. Có hai trường hợp: có di chúc hợp pháp thì chia theo di chúc, trừ phần dành cho những người được hưởng không phụ thuộc nội dung di chúc theo luật; không có di chúc thì chia theo pháp luật, theo hàng thừa kế. Hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người mất.
Những người thừa kế có thể lập văn bản khai nhận di sản (khi chỉ một người hưởng hoặc cùng nhận chung) hoặc văn bản thoả thuận phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng. Trước khi công chứng, văn bản được niêm yết công khai tại uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có bất động sản hoặc nơi thường trú cuối cùng của người mất, trong thời hạn theo luật, để ai có quyền lợi liên quan biết và phản đối nếu cần.
Sau khi có văn bản công chứng, người thừa kế làm thủ tục đăng ký biến động để đứng tên trên giấy chứng nhận. Thừa kế giữa những người thân trong danh sách luật định thường được miễn thuế thu nhập cá nhân, lệ phí trước bạ, nhưng vẫn phải kê khai.
Những điểm hay gây vướng trong gia đình
Đất đứng tên ông bà, chưa chia qua nhiều đời. Người đứng tên mất từ lâu, con cái cũng có người đã mất, cháu chắt đông. Phải xác định đủ người thừa kế qua từng lần mở thừa kế; thiếu một người, văn bản có thể bị vô hiệu.
Thành viên ở xa, ở nước ngoài. Người thừa kế ở nước ngoài có thể ủy quyền hoặc ký văn bản tại cơ quan đại diện Việt Nam theo quy định. Chuẩn bị sớm vì giấy tờ gửi qua lại mất thời gian.
Giấy tờ nhân thân không khớp. Tên trên giấy khai sinh của con khác tên trên giấy chứng nhận đất của cha mẹ, năm sinh lệch. Có khi phải cải chính hoặc xác nhận trước.
Đất chưa có giấy chứng nhận. Nhà đất đang sử dụng nhưng chưa được cấp giấy; thủ tục phức tạp hơn, có khi phải đề nghị cấp giấy trước.
Bất đồng trong gia đình. Không thống nhất được thì không thể lập văn bản thoả thuận; các bên có thể nhờ hoà giải ở cơ sở, hoặc yêu cầu toà án giải quyết. Hoà giải sớm thường đỡ tổn hại tình thân.
Tiền gửi, xe, bảo hiểm của người mất
Tiền gửi ngân hàng của người mất là di sản; ngân hàng thường yêu cầu trích lục khai tử, văn bản thừa kế đã công chứng hoặc giấy tờ theo quy định nội bộ trước khi chi trả cho người thừa kế. Mỗi ngân hàng có quy trình riêng; hỏi trực tiếp và chuẩn bị đủ bản sao.
Xe máy, ô tô đứng tên người mất muốn sang tên cho người thừa kế cũng cần văn bản thừa kế và làm thủ tục tại cơ quan đăng ký xe theo phân cấp. Hợp đồng bảo hiểm nhân thọ có người thụ hưởng chỉ định thì quyền lợi bảo hiểm thường chi trả cho người thụ hưởng theo hợp đồng; liên hệ công ty bảo hiểm sớm, vì có thời hạn yêu cầu chi trả.
Ngược lại, khoản nợ của người mất cũng là nghĩa vụ được thanh toán từ di sản trước khi chia. Gia đình nên rà các khoản vay, khoản nợ có giấy tờ để xử lý minh bạch.
Hỏi ai khi chưa rõ
Với khai tử, chế độ: bộ phận một cửa của phường và cơ quan bảo hiểm xã hội là nơi hướng dẫn chính. Với thừa kế: tổ chức hành nghề công chứng thường tư vấn ban đầu về giấy tờ cần chuẩn bị; với trường hợp phức tạp, có tranh chấp, nên tìm luật sư hoặc trợ giúp pháp lý. Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí theo luật có thể liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước.
Trước khi đi hỏi, ghi ra giấy những thông tin cơ bản: ngày mất, nơi cư trú cuối cùng, danh sách người thân theo từng hàng, danh sách tài sản và giấy tờ hiện có. Một tờ giấy như vậy giúp người tư vấn trả lời nhanh và đúng hơn, và giúp gia đình nhìn thấy toàn cảnh trước khi bàn chuyện chia.
Ở cấp khu phố, tổ hoà giải ở cơ sở có thể giúp gia đình ngồi lại khi có bất đồng nhẹ. Những người lớn tuổi trong xóm, những người hiểu chuyện nhà đất của vùng từ thời còn là xã của huyện Hóc Môn, đôi khi là nguồn thông tin quý về nguồn gốc thửa đất, ranh giới cũ.
Tang lễ ở xóm ven sông và các quy định của địa phương
Ở các xóm cũ của An Phú Đông và Thạnh Lộc, tang lễ thường tổ chức tại nhà, có hàng xóm, tổ dân phố đến phụ giúp. Khi nhà trong hẻm hẹp, việc dựng rạp, đặt xe tang, đón khách cần tính tới lối đi chung; báo với tổ dân phố để được hỗ trợ và để hàng xóm biết sắp xếp.
Nếu người mất là người có công, cựu chiến binh, hoặc thuộc diện được địa phương hỗ trợ, phường và hội đoàn thể nơi người đó sinh hoạt thường có hướng dẫn riêng về chế độ và nghi thức. Gia đình nên báo sớm để được hỗ trợ đúng.
Việc an táng, hoả táng theo quy định về quản lý nghĩa trang của thành phố; chôn cất trong đất vườn nhà không còn phù hợp ở đô thị và có thể vi phạm quy định. Gia đình nên hỏi phường về các nơi an táng, hoả táng được phép và giấy tờ cần thiết. Trang không giới thiệu cơ sở dịch vụ tang lễ cụ thể nào; nên hỏi giá trọn gói bằng văn bản trước khi thuê.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ký khai tử trong bao lâu?
Theo Luật Hộ tịch, thời hạn đăng ký khai tử là 15 ngày kể từ ngày người đó mất. Người có trách nhiệm là vợ, chồng, con, cha mẹ hoặc người thân thích khác. Quá hạn vẫn đăng ký được nhưng nên làm đúng hạn để các thủ tục sau thuận lợi.
Người mất ở bệnh viện ngoài phường thì khai tử ở đâu?
Thường đăng ký tại phường nơi người mất cư trú cuối cùng, không phụ thuộc nơi mất. Với người cư trú ở An Phú Đông hay Thạnh Lộc cũ, gia đình đăng ký tại phường An Phú Đông hoặc trực tuyến, kèm giấy báo tử của bệnh viện.
Có cần xoá thường trú cho người mất không?
Có, việc xoá đăng ký thường trú được thực hiện khi có người mất; có thể làm liên thông cùng đăng ký khai tử qua dịch vụ công. Gia đình không phải tự đi riêng tới công an nếu đã chọn liên thông, nhưng nên kiểm lại kết quả.
Đất đứng tên cha mẹ đã mất, con cái muốn chia thì làm sao?
Các người thừa kế lập văn bản thoả thuận phân chia di sản hoặc khai nhận di sản tại tổ chức hành nghề công chứng, sau thời gian niêm yết theo luật, rồi đăng ký biến động. Nếu cần chia thành nhiều thửa, phải đáp ứng điều kiện tách thửa của thành phố.
Không có di chúc thì chia tài sản thế nào?
Chia theo pháp luật theo hàng thừa kế. Hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người mất; những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau. Gia đình có thể thoả thuận khác nếu tất cả đồng ý và lập văn bản đúng quy định.
Gia đình bất đồng về chia thừa kế thì nên làm gì?
Trước hết nên ngồi lại, có thể nhờ tổ hoà giải ở cơ sở hoặc người có uy tín trong họ hàng. Nếu vẫn không thống nhất, các bên có thể yêu cầu toà án giải quyết. Với tranh chấp phức tạp, nên tìm luật sư hoặc trợ giúp pháp lý trước khi khởi kiện.