Nhà vườn ở An Phú Đông và Thạnh Lộc cũ là kiểu nhà của cư dân gốc làm vườn ven sông Sài Gòn: căn nhà dựng trên chỗ đất cao nhất của thửa, phía trước có sân, quanh nhà là vườn lên liếp xen mương, phía sau thường có khoảnh đất để mộ ông bà. Kiểu nhà này còn ở một số con đường cũ gần bờ sông, bờ kênh, nhưng ít dần vì đất chia cho con cháu, bán để xây nhà phố và vì chi phí giữ một khu vườn giữa đô thị ngày càng nặng.
Bài này tả nhà vườn như một nếp ở — cách người xưa đọc đất, nước và gió để dựng nhà — chứ không phải để quảng bá một khu nghỉ dưỡng hay rao bán. Nếu bạn đang ở trong một căn nhà phố mới ở An Phú Đông, rất có thể căn nhà ấy đứng trên một phần khu vườn như thế, và nhiều đặc điểm của mảnh đất (nền yếu, mương cũ bị lấp, cây cổ thụ còn sót) bắt nguồn từ đó.
Chọn chỗ dựng nhà: đọc giồng đất và con nước
Trên đất thấp ven sông, việc đầu tiên của người dựng nhà xưa là tìm chỗ cao. Những giồng đất, bờ đất dọc kênh, chỗ đất pha cát hơi nhô lên là nơi đặt nền nhà; phần trũng để làm ruộng hoặc đào mương. Người ta không có máy đo cao độ, nhưng có trí nhớ của nhiều mùa nước: năm nào nước lên tới đâu, chỗ nào không bao giờ ngập. Nền nhà được đắp cao hơn mức nước lớn nhất mà gia đình từng thấy.
Hướng nhà không cố định theo một nguyên tắc chung. Nhiều nhà quay mặt ra con đường đất hoặc ra kênh, nơi người và ghe qua lại; một số nhà hướng ra sông để đón gió. Cái người ta để ý nhiều hơn là nắng chiều: hiên rộng, cây trồng phía tây để che, mái thấp để giữ mát.
Vì nền đất được đắp từ đất đào mương, nên quanh nhà vườn cũ thường có hệ mương bao, vừa thoát nước vừa lấy đất. Khi đất ấy về sau chia lô, các mương này bị lấp — và đó là lý do nhiều lô đất mới ở đây có nền không đều, chỗ cứng chỗ lún.
Bố cục một khu nhà vườn điển hình
Căn nhà chính. Thường là nhà ba gian hoặc nhà có gian giữa rộng, khung gỗ hoặc về sau là cột gạch, mái ngói hoặc tôn. Gian giữa đặt bàn thờ ông bà, là nơi tiếp khách và làm đám giỗ; hai gian bên để ngủ, chứa đồ.
Nhà sau và chái bếp. Bếp tách hoặc nối với nhà chính bằng một chái, gần lu nước mưa và giếng. Bếp củi, bếp rơm từng là cảnh quen; nhiều nhà còn giữ góc bếp cũ dù đã nấu bằng gas.
Sân trước. Sân đất hoặc sân gạch để phơi lúa, phơi củi, làm đám tiệc. Khi có giỗ, sân là nơi dựng rạp; khi rảnh là chỗ trẻ con chơi và người lớn ngồi hóng gió buổi chiều.
Vườn liếp và mương. Đất được lên thành liếp dài, giữa các liếp là mương chứa nước. Trên liếp trồng dừa, xoài, mận, chuối, rau; dưới mương có cá, có rau muống, rau nhút mọc tự nhiên. Mương vừa tưới vừa thoát, vừa giữ ẩm cho vườn mùa khô.
Mộ gia đình. Ở nhiều làng Nam Bộ, mộ ông bà được đặt ngay trong vườn nhà, ở chỗ đất cao phía sau hoặc bên hông. Đó là nếp chung của vùng, và ở An Phú Đông, Thạnh Lộc cũ cũng có thể gặp những khu mộ như vậy trong các khu vườn còn lại.
Bến nước. Nhà sát kênh, sát sông thường có bến riêng: vài bậc đất hoặc tấm ván để rửa đồ, buộc xuồng. Nhiều bến nay đã bỏ hoặc bị kè, nhưng dấu tích còn thấy ở các nhà cũ ven nước.
Vật liệu và cách chống ẩm của nhà ven sông
Nhà ven sông phải sống chung với ẩm. Cột gỗ được kê trên tảng đá hoặc chân cột xây để chân gỗ không chạm đất ướt; nền nhà lát gạch tàu hút ẩm rồi tự khô; vách ván hoặc vách gạch có lỗ thoáng. Mái dốc, hiên rộng giúp mưa giông mùa mưa không tạt thẳng vào vách.
Về sau, khi gạch, xi măng và tôn phổ biến, nhiều nhà vườn được sửa lại: vách gạch thay ván, mái tôn thay ngói, nền láng xi măng hoặc lát gạch men. Sửa như vậy bền hơn, rẻ công bảo trì, nhưng nhà nóng hơn và kín hơn. Những căn còn giữ khung gỗ, gạch tàu, mái ngói thường mát rõ rệt vào trưa mùa khô — một bài học mà các nhà phố mới có thể học lại bằng cách khác.
Nếu bạn mua lại một căn nhà vườn cũ để sửa, đừng vội đập hết. Hãy cho thợ có kinh nghiệm xem móng, cột, kèo: nhiều kết cấu gỗ cũ vẫn tốt, chỉ hỏng ở chân cột hoặc chỗ dột lâu năm. Thay toàn bộ có khi tốn hơn và mất đi cái mát vốn có.
Cây trong vườn nói gì về đất và nước
Dừa và dừa nước. Dừa trồng trên liếp, dừa nước mọc ven mương, ven kênh là dấu hiệu của đất có nước lợ hoặc nước ngọt pha theo con triều. Hàng dừa nước dày ven bờ còn giữ đất, chống xói lở khi nước lớn. Ở những khu vườn còn lại gần sông, hàng dừa nước là thứ đầu tiên bạn thấy.
Xoài, mận, chuối. Đây là những cây ăn trái chịu được đất ẩm và được trồng phổ biến trong vườn ven đô Nam Bộ. Cây được trồng trên phần liếp cao, rễ không ngâm nước lâu. Một cây xoài già trong vườn thường có tuổi bằng hoặc hơn chính căn nhà, và là cột mốc mà người trong gia đình dùng để kể chuyện.
Tre và dâm bụt làm ranh. Hàng tre, hàng dâm bụt, hàng bông bụp từng là ranh giới giữa các khu vườn, thay cho tường rào. Khi đất chia lô, những hàng cây này thường là thứ bị phá đầu tiên, và cũng là lý do ranh thửa thực tế đôi khi lệch với giấy tờ: người ta lấy hàng cây làm mốc, mà hàng cây thì không thẳng.
Rau mọc dưới mương. Rau muống, rau nhút, bông súng, rau đắng mọc dưới mương là nguồn rau ăn hằng ngày của nhà vườn xưa. Mương bị lấp thì những loại rau ấy biến mất, và chợ trở thành nơi duy nhất để mua chúng. Người lớn tuổi ở đây hay nhắc chuyện này khi nói về đổi thay của xóm.
Một ngày trong nhà vườn, theo lời kể của người cũ
Người lớn tuổi ở các xóm ven sông kể lại nhịp sống của nhà vườn khá giống nhau. Sáng sớm, khi nước còn ròng, người ta ra vườn tưới, hái rau, bắt cá trong mương; con nước lên thì đóng cống nhỏ giữ nước trong vườn. Trưa nắng thì nghỉ dưới hiên, chiều mát thì dọn cỏ, đắp liếp, sửa bờ. Tối, cả nhà ngồi ăn cơm ngoài sân hoặc trên bộ ván giữa nhà.
Nhịp sống đó gắn chặt với con nước, nên người làm vườn ở đây thuộc lịch nước lớn nước ròng như người thành phố thuộc giờ đi làm. Mùa nước lớn cuối năm âm lịch, cả nhà lo đắp bờ bao, kê đồ lên cao. Mùa khô thì lo giữ nước ngọt cho vườn. Khi khu vườn thu hẹp và người trong nhà đi làm công ty, nhịp ấy chỉ còn lại trong ký ức, và trong thói quen xem lịch con nước của những người già.
Vì sao nhà vườn ít dần
Lý do đầu tiên là chia thừa kế. Một khu vườn đủ nuôi một gia đình khi chia cho năm, bảy người con thì mỗi phần chỉ còn vừa một căn nhà. Người ở lại xây nhà trên phần mình; người đi xa bán phần của mình. Sau một đời, khu vườn thành một dãy nhà.
Lý do thứ hai là giá trị của đất đã khác hẳn giá trị của cây. Vườn dừa, vườn xoài ven đô không còn đem lại thu nhập tương xứng với giá trị đất, trong khi thuế, chi phí giữ vườn, công dọn dẹp, chống trộm đều tăng. Nhiều chủ vườn lớn tuổi không còn sức chăm, con cháu đi làm công ty, khu vườn bỏ hoang dần trước khi được bán.
Lý do thứ ba là hạ tầng: khi đường được mở, nâng cao, nhà vườn nằm thấp hơn mặt đường, mương bao bị lấp, nước không thoát được, vườn bị úng. Giữ nguyên kiểu vườn liếp giữa khu phố mới trở nên khó. Cuối cùng là chính quy hoạch: một số khu vực được định hướng thành đất ở, đất công trình công cộng hay hành lang ven sông, nên hình thái vườn cũ không còn chỗ đứng lâu dài.
Nhà vườn và nhà phố mới: khác nhau ở những điểm nào
Không phải để nói kiểu nào tốt hơn, mà để thấy mỗi kiểu nhà giải bài toán khí hậu ven sông bằng cách khác nhau.
| Khía cạnh | Nhà vườn cũ | Nhà phố ống mới |
|---|---|---|
| Cách chống nóng | Cây che, hiên rộng, mái dốc, gió lùa qua sân và vườn | Phụ thuộc giếng trời, cửa sổ, vật liệu cách nhiệt, máy lạnh |
| Cách chống ẩm, ngập | Nền đắp cao trên giồng, mương bao thoát nước | Nâng nền theo mặt đường, chống thấm, bơm nước khi cần |
| Không gian sinh hoạt | Trải theo chiều ngang: sân, nhà, bếp, vườn | Chồng theo chiều đứng: trệt, lầu, sân thượng |
| Quan hệ với hàng xóm | Cách nhau bằng vườn, gặp nhau ngoài đường, bến nước | Sát vách, chung hẻm, gặp nhau trước cửa |
| Giấy tờ đất | Thửa lớn, nhiều loại đất trong một thửa, có khi chưa tách | Lô nhỏ, thường đã là đất ở, cần kiểm việc tách thửa |
Nhiều gia đình trẻ ở đây đang làm một kiểu lai: nhà phố nhưng chừa sân trước trồng cây, chừa khoảng lùi phía sau, làm giếng trời lớn. Đó là cách mang một phần nếp nhà vườn vào lô đất hẹp.
Đi xem nhà vườn còn lại: cư xử thế nào cho phải
Phần lớn nhà vườn ở An Phú Đông và Thạnh Lộc cũ là nhà ở của người thật, không phải điểm tham quan. Đi ngang thì nhìn, muốn vào thì hỏi. Nhiều cụ già rất vui khi có người hỏi chuyện về cây, về con nước, về ngày xưa; nhưng đừng chụp ảnh người trong nhà khi chưa được đồng ý, đừng hái trái, đừng đi vào khu mộ.
Nếu bạn quan tâm tới việc ghi lại kiểu nhà này — cho con cháu, cho một dự án tư liệu — hãy bắt đầu bằng việc ghi lời kể: căn nhà dựng năm nào theo trí nhớ của chủ nhà, ai dựng, gỗ lấy ở đâu, mùa nước lớn nhất là năm nào. Những chi tiết ấy biến mất cùng người kể, nhanh hơn cả căn nhà.
Với người đang sở hữu nhà vườn và phân vân giữ hay bán, không có lời khuyên chung. Điều nên làm là tìm hiểu kỹ quy hoạch khu vực, tình trạng pháp lý của từng phần đất, và bàn bạc trong gia đình trước khi quyết. Một khu vườn đã chia và bán thì không lấy lại được.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tham quan nhà vườn cổ ở An Phú Đông không?
Phần lớn nhà vườn còn lại là nhà ở của gia đình, không mở cửa tham quan như điểm du lịch. Bạn có thể đi ngang ngắm, hoặc hỏi chuyện chủ nhà khi được phép, và nên tôn trọng không gian riêng, nhất là khu mộ gia đình trong vườn.
Mua đất có mộ trong vườn thì xử lý thế nào?
Đây là việc phải bàn rõ với bên bán trước khi giao dịch: mộ của ai, gia đình có cải táng hay không, thời điểm nào, ai chịu chi phí. Cần ghi thoả thuận thành văn bản và tìm hiểu quy định hiện hành của địa phương về việc di dời mộ.
Nhà vườn cũ có nền đất yếu không?
Nền nhà chính thường là chỗ đất cao, đã ổn định lâu năm. Nhưng phần mương cũ bị lấp quanh nhà có thể rất yếu. Nếu xây mới hay mở rộng, nên khảo sát địa chất cho chính lô đất và hỏi người thiết kế về móng phù hợp.
Sửa nhà vườn cũ có cần xin phép không?
Tùy mức độ sửa chữa và vị trí, có trường hợp được miễn giấy phép, có trường hợp phải xin. Quy định về giấy phép xây dựng thay đổi theo thời gian, nên trước khi sửa lớn bạn nên hỏi ở bộ phận tiếp nhận hồ sơ của phường để biết quy định đang áp dụng.
Vì sao nhà vườn mát hơn nhà phố?
Nhà vườn có cây che nắng, sân và vườn tạo luồng gió, mái dốc và hiên rộng che vách, nền gạch tàu hút ẩm. Nhà phố ống sát vách nhận nắng trực tiếp lên mái và tường, ít gió lùa nên phải dựa nhiều vào giếng trời và máy lạnh.
Cây cổ thụ trong vườn có được tự ý chặt không?
Cây trong đất của gia đình về nguyên tắc do chủ đất quyết định, nhưng cây sát đường, sát nhà hàng xóm hoặc trong khu vực có quy định riêng có thể cần hỏi ý kiến địa phương. Chặt cây lớn cũng nên thuê thợ có kinh nghiệm để tránh đổ vào nhà bên cạnh.