Ở những hẻm trũng của An Phú Đông và Thạnh Lộc cũ, triều cường không phải chuyện bất ngờ: nó đến theo lịch, cao nhất vào các tháng cuối năm, quanh rằm và mùng một âm lịch, và nặng hơn khi trùng mưa lớn. Vì biết trước được, gia đình hoàn toàn có thể chuẩn bị để nước vào hẻm, thậm chí vào nhà, mà đồ đạc, xe cộ và sức khoẻ không bị ảnh hưởng nhiều.
Bài này chỉ bàn chuyện ứng phó trong phạm vi một ngôi nhà, một con hẻm. Cơ chế nước lớn nước ròng, bờ bao, bờ kè của bán đảo thuộc chủ đề sông nước riêng. Khi có cảnh báo của chính quyền về triều cường kết hợp mưa bão, luôn làm theo hướng dẫn chính thức.
Biết lịch triều để không bị động
Cơ quan khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ thường công bố dự báo đỉnh triều tại các trạm đo trên sông Sài Gòn, kèm cảnh báo khi đỉnh triều vượt các mốc báo động. Báo chí thành phố, loa phát thanh khu phố và các nhóm tin nhắn của khu dân cư thường nhắc lại thông tin này trước các đợt triều cao.
Người ở lâu trên bán đảo không cần nhìn bảng số; họ nhìn mặt nước sông, nhìn cống thoát nước đầu hẻm. Khi nước trong cống dâng gần miệng vào buổi chiều, đó là dấu hiệu tối hôm đó nước sẽ tràn lên. Với người mới về, cách học nhanh nhất là hỏi hàng xóm: hẻm này thường ngập lúc mấy giờ, ngập tới đâu, rút sau bao lâu.
Ghi lại mỗi đợt triều trong năm đầu: ngày âm lịch, giờ nước lên, mức nước trước cửa nhà. Sau một mùa, bạn sẽ có lịch riêng cho nhà mình, chính xác hơn mọi dự báo chung, và biết đợt nào cần lo, đợt nào chỉ là nước lấp xấp mặt đường.
Chuẩn bị trước mùa triều cường
Khoảng tháng chín dương lịch, trước khi vào mùa triều cao, nên làm một lượt các việc sau.
- Ổ điện, công tắc tầng trệt: nếu còn đặt sát sàn, nhờ thợ nâng lên cao; tách mạch điện tầng trệt ra một aptomat riêng để cắt khi nước vào.
- Đồ điện lớn: kê tủ lạnh, máy giặt lên chân đế cao; ổ cắm của chúng đặt cao hơn mức nước từng vào.
- Đồ gỗ, giấy tờ: chân tủ, chân giường kê gạch hoặc chân nhựa; giấy tờ quan trọng, ảnh gia đình để lên tầng hoặc trong hộp kín trên cao.
- Cửa và ngạch cửa: chuẩn bị tấm chắn nước ở cửa chính (tấm ván, tấm nhựa có gioăng), bao cát nhỏ cho chỗ hở.
- Cống, lỗ thoát sàn: có van một chiều hoặc nút bịt để nước cống không trào ngược vào nhà qua lỗ thoát sàn, bồn cầu tầng trệt.
- Chỗ để xe: xác định trước chỗ cao để dắt xe lên, như nhà người quen nền cao, bãi gửi xe đầu hẻm.
Danh sách này làm một lần dùng cho nhiều năm. Riêng việc nâng ổ điện và tách mạch tầng trệt nên giao cho thợ điện có kinh nghiệm, không tự làm.
An toàn điện khi nước vào nhà
Cắt điện tầng trệt trước khi nước chạm ổ điện. Khi nước bắt đầu tràn vào, việc đầu tiên là ngắt aptomat tầng trệt hoặc ngắt tổng nếu không tách mạch. Đừng đợi nước dâng cao mới lội vào ngắt.
Không chạm thiết bị điện khi người đang ướt hoặc đứng trong nước. Kể cả khi nghĩ đã cắt điện. Rút phích cắm bằng tay khô, đứng trên chỗ khô; không chắc thì để nguyên.
Tránh xa dây điện, trụ điện ngoài hẻm. Nước ngập che mất chỗ dây điện rơi, tủ điện bị ngập. Thấy dây đứt, tia lửa, báo ngay cho ngành điện và người xung quanh, không tự xử lý.
Sau khi nước rút, kiểm tra trước khi cấp điện lại. Ổ cắm, công tắc từng ngập nước phải được lau khô, kiểm tra; thiết bị điện từng ngập không cắm lại ngay. Nhờ thợ kiểm tra nếu nước đã vào sâu trong tường.
Máy bơm nước, máy bơm hút ngập phải cắm ở ổ cao. Nhiều nhà dùng máy bơm chìm để hút nước ra hẻm. Dây nguồn và ổ cắm của máy phải ở chỗ khô, có aptomat chống giật; tuyệt đối không nối dây tạm bằng băng keo rồi thả xuống nước.
Giữ xe máy khỏi chết máy và hỏng hóc
Xe máy là tài sản hay bị hỏng nhất trong mùa triều cường. Nước ngập qua ống xả hay lọc gió, nổ máy là nước có thể bị hút vào buồng đốt, gây hỏng nặng. Nguyên tắc chung: nước đã lên gần ống xả thì tắt máy, dắt bộ; tuyệt đối không cố đề lại khi xe đã chết máy trong nước.
Dắt xe qua đoạn ngập xong, nếu xe chết máy, đưa tới tiệm sửa để kiểm tra, tháo nước. Với xe điện, càng cần tránh để pin, động cơ ngâm trong nước; hỏi kỹ nhà sản xuất về mức nước an toàn của từng loại. Ở nhiều xóm ven sông, các tiệm sửa xe mùa này đông khách hẳn, nên phòng tránh vẫn rẻ hơn sửa.
Những đêm triều đỉnh, xe để ở tầng trệt nên được kê lên hoặc gửi ở chỗ cao. Một số gia đình làm sàn gác thấp, dốc cao ở cửa để dắt xe lên. Sau mùa triều, rửa xe bằng nước ngọt, nhất là gầm và các khớp, vì nước triều mang theo bùn, rác làm gỉ sét nhanh.
Khi nước đang vào: làm theo thứ tự
Đợt triều cao trùng mưa lớn có thể khiến nước dâng nhanh hơn dự kiến. Thứ tự dưới đây giúp không bỏ sót việc quan trọng.
- Đưa trẻ nhỏ, người già, người bệnh lên tầng trên hoặc chỗ cao, khô.
- Ngắt điện tầng trệt.
- Dắt xe lên chỗ cao; kéo các đồ còn sót dưới thấp lên kệ.
- Đóng tấm chắn cửa, bịt lỗ thoát sàn nếu có nút bịt.
- Cất thức ăn, nước uống vào chỗ khô; không dùng thực phẩm đã ngâm nước bẩn.
- Theo dõi nước qua cửa sổ, không cho trẻ lội chơi trong hẻm.
Nếu thấy nước dâng bất thường, có dấu hiệu bờ bao bị tràn, vỡ ở gần, gọi cho tổ dân phố, công an phường và làm theo hướng dẫn di chuyển. Mạng người quan trọng hơn mọi đồ đạc.
Sau mỗi đợt, cả nhà nên dành vài phút xem lại: việc nào làm kịp, việc nào trễ, đồ nào vẫn bị ướt. Ghi lại để lần sau làm nhanh hơn. Sau hai ba đợt, thứ tự này thành phản xạ, không ai phải nhắc ai.
Người già, trẻ nhỏ và vật nuôi trong những đêm nước lớn
Những đêm triều đỉnh, người dễ gặp chuyện nhất không phải người lớn khoẻ mạnh mà là người già và trẻ nhỏ. Người già quen sống ở tầng trệt, đi tiểu đêm trên nền ướt dễ trượt ngã; trẻ nhỏ thấy nước tràn vào nhà thì thích thú lội chơi. Trước mùa triều, nên dọn chỗ ngủ tạm trên lầu hoặc trên bộ ván cao cho ông bà, để đèn ngủ sáng lối đi, và dặn trẻ không xuống tầng trệt khi chưa có người lớn.
Nhà nuôi chó mèo, gà vịt trong sân cũng cần chỗ cao cho chúng. Vật nuôi bị nhốt trong chuồng thấp khi nước lên có thể chết đuối hoặc bị lạnh, ốm. Thức ăn cho vật nuôi, bao gạo, đồ khô nên kê trên kệ, bọc túi nilon kín.
Với gia đình có người bệnh nằm một chỗ hoặc đi lại khó khăn, nên báo trước cho tổ dân phố để những đợt triều kèm mưa bão lớn có người hỗ trợ di chuyển nếu cần. Chuẩn bị sẵn thuốc dùng hằng ngày, đèn pin, sạc dự phòng ở chỗ dễ lấy trên tầng cao.
Dọn nhà sau khi nước rút và phòng bệnh
Nước triều cường tràn qua hẻm thường lẫn nước cống, bùn, rác. Khi nước rút, nên dọn ngay: xả nước sạch, cọ bùn, rồi lau sàn bằng dung dịch tẩy rửa gia dụng thông thường, để khô thoáng. Đồ vải, nệm ngấm nước nếu không giặt sấy kỹ được thì nên bỏ, vì nấm mốc phát triển nhanh trong khí hậu nóng ẩm.
Người dọn nên mang ủng, găng tay, rửa tay chân bằng xà phòng sau khi xong. Vết xước ở chân tay tiếp xúc với nước bẩn có thể nhiễm trùng; thấy sưng đỏ, đau, sốt thì đi khám. Trẻ em không nên tham gia dọn bùn.
Sau mùa triều, kiểm tra chân tường xem có thấm, bong tróc, nứt; xem các chỗ gỗ có mục. Ghi lại để tính chuyện sửa vào mùa khô, khi tường khô hẳn, sửa mới bền.
Một việc hay bị quên là kiểm tra lại bể nước ngầm, bồn chứa nước đặt thấp. Nếu nước ngập có thể đã tràn vào qua nắp hở, cần súc rửa trước khi dùng lại; tốt nhất là làm nắp kín, cao hơn mức nước từng ngập. Nhà có giếng cũ trong sân cũng nên đậy kín giếng trong mùa triều.
Hàng xóm cùng hẻm: ứng phó chung tốt hơn mỗi nhà một kiểu
Triều cường là chuyện của cả con hẻm, không riêng nhà nào. Ở nhiều xóm trên bán đảo, hàng xóm đã quen phối hợp: nhà nền cao cho gửi xe, nhà có người ở nhà ban ngày để ý giùm nhà đi vắng, cả hẻm góp tiền thông cống đầu mùa. Người mới về nên chủ động tham gia những việc này, vừa có lợi cho mình, vừa là cách làm quen.
Nhóm tin nhắn của tổ dân phố, của hẻm là kênh báo tin nhanh nhất khi nước lên bất thường, khi có nhà cần giúp kê đồ, khi có người già ở một mình. Nếu hẻm chưa có, có thể đề xuất với tổ trưởng lập một nhóm.
Một chuyện tế nhị là khi một nhà nâng nền, nước có thể dồn sang nhà thấp bên cạnh hoặc chảy chậm hơn. Trước khi nâng nền, nâng sân, nên nói chuyện với hàng xóm hai bên và hỏi ý kiến khu phố về thoát nước chung, tránh mất lòng nhau về lâu dài.
Giải pháp lâu dài: nâng nền, nâng cửa hay chọn chỗ ở khác
Nhiều nhà ở bán đảo đã nâng nền, có nhà nâng hai ba lần theo cao độ đường. Nâng nền là việc tốn kém, ảnh hưởng tới chiều cao tầng trệt, cửa, cầu thang, và cần xin phép theo quy định về sửa chữa nhà ở. Trước khi làm, nên tham khảo cao độ đường dự kiến của khu vực với cơ quan quản lý, để không nâng xong thì đường lại được nâng cao hơn.
Giải pháp nhẹ hơn là nâng ngạch cửa, làm tấm chắn nước, tách mạch điện, sắp xếp đồ đạc theo chiều cao. Với nhà thuê, đây là những gì người thuê có thể thoả thuận với chủ nhà.
Với gia đình đang chọn chỗ ở, bài học từ những người đã sống ở đây là: hỏi kỹ lịch sử ngập của từng hẻm, quay lại xem vào ngày triều cao, và cân nhắc chuyện này nghiêm túc như giá thuê hay khoảng cách đi làm.
Câu hỏi thường gặp
Triều cường ở An Phú Đông thường cao vào tháng nào?
Theo quy luật chung của vùng hạ lưu sông Sài Gòn, triều cường cao nhất thường rơi vào các tháng cuối năm dương lịch, quanh rằm và mùng một âm lịch. Năm nào cũng có dự báo chi tiết của cơ quan khí tượng thuỷ văn, nên theo dõi thông báo cụ thể.
Nhà thuê bị nước vào thì có nên tự nâng ổ điện không?
Không nên tự làm. Hãy báo chủ nhà và đề nghị nhờ thợ điện nâng ổ, tách mạch tầng trệt. Đây là việc liên quan an toàn của cả nhà, nên thoả thuận rõ ai chịu chi phí, ghi lại bằng tin nhắn.
Xe máy chết máy khi lội nước thì làm gì?
Không cố đề hoặc đạp nổ lại. Dắt xe lên chỗ khô, đưa tới tiệm sửa để kiểm tra, xả nước trong buồng đốt, thay nhớt nếu cần. Cố nổ máy khi nước còn trong xe có thể làm hỏng nặng động cơ.
Thực phẩm trong tủ lạnh có dùng được sau khi mất điện do ngập không?
Nếu tủ không bị ngập và mất điện ngắn, đồ đông lạnh còn cứng thường dùng được. Thực phẩm đã tiếp xúc với nước ngập, hoặc để ở nhiệt độ thường quá lâu, có mùi lạ thì nên bỏ để tránh ngộ độc.
Có cách nào chặn nước cống trào ngược vào nhà?
Lắp van một chiều cho đường thoát nước, dùng nút bịt cho lỗ thoát sàn tầng trệt trong những đêm triều cao. Việc lắp đặt nên nhờ thợ có kinh nghiệm để không làm nghẹt đường thoát nước bình thường.
Ở gần bờ bao thì cần lưu ý gì thêm?
Theo dõi kỹ thông báo của khu phố, đặc biệt những đợt triều đỉnh kèm mưa bão. Thấy nước thấm, tràn qua bờ bao bất thường, báo ngay cho tổ dân phố, chính quyền phường. Không cho trẻ chơi gần bờ bao trong mùa triều.