Rau vườn và rau dại ven kênh ở An Phú Đông: bông súng, rau đắng, rau nhút, trái bần

Rau trên mâm cơm vùng ven sông An Phú Đông gồm hai nhóm: rau vườn nhà trồng (rau muống, rau lang, mồng tơi, rau dền, bầu bí, rau thơm) và rau dại hoặc bán hoang dã mọc theo ao, mương, bờ kênh (bông súng, rau nhút, rau đắng, rau má, rau dệu, trái bần, dừa nước). Cả hai nhóm đều đang thu hẹp vì đất vườn chuyển thành đất ở, nhưng vẫn còn trong các xóm cũ và trên sạp chợ của những người bán hàng nhà trồng.

Bài này giới thiệu những loại rau còn gặp, cách người miệt vườn ăn, và những điều cần biết nếu bạn muốn tự hái, vì không phải bờ kênh nào trong khu đô thị cũng sạch để hái rau ăn. Đây là rau của vùng ven sông Nam Bộ nói chung; ở bán đảo, cái đáng quý là chúng vẫn còn ngay cạnh thành phố.

Vì sao vùng ven sông có nhiều rau dại

Đất An Phú Đông và Thạnh Lộc cũ thấp, nhiều mương vườn, ao, kênh rạch nhỏ nối ra sông Sài Gòn và sông Vàm Thuật. Nước lên xuống theo con triều mỗi ngày, đất ven mương lúc nào cũng ẩm. Đó là môi trường lý tưởng cho các loài rau ưa nước: bông súng trong ao, rau nhút trên mặt nước tĩnh, rau dệu, rau đắng dọc bờ ruộng, bần và dừa nước ven mép nước chịu triều.

Ngày trước, nhà nào ở bán đảo cũng có một khoảnh vườn, một cái mương. Rau dại là phần bữa cơm "không tốn tiền": ra mương hái một nắm bông súng, ra bờ ruộng nhổ mớ rau đắng, là đủ một nồi canh. Đó là lý do người lớn tuổi ở đây ăn rau dại thành thói quen, và nhiều món ăn chỉ thấy ở vùng ven sông.

Khi đô thị lan lên, mương bị lấp để làm nền nhà, ao bị san để làm đường. Rau dại không biến mất ngay, nhưng chỉ còn trong những khoảnh vườn chưa bán, các đoạn kênh rạch chưa kè, và trong những nhà còn giữ thói quen trồng một ít quanh nhà.

Những loại rau nước, rau dại còn gặp

Bông súng. Cọng hoa của cây súng mọc trong ao, mương nước tĩnh. Tước bỏ lớp vỏ mỏng, cắt khúc, ăn sống chấm mắm kho, nhúng lẩu mắm, nấu canh chua, trộn gỏi. Bông súng giòn, mát, gần như không có vị, nên hút vị nước lẩu.

Rau nhút (rau rút). Cây mọc nổi trên mặt nước nhờ lớp bông trắng xốp quanh thân. Phải tuốt bỏ lớp bông trước khi nấu. Rau nhút nấu canh chua, xào tỏi, nhúng lẩu, có vị bùi và giòn riêng.

Rau đắng. Cây nhỏ mọc bò trên đất ẩm bờ ruộng, vị đắng nhẹ, hậu ngọt. Món quen là canh cá rô rau đắng, rau đắng luộc chấm kho quẹt, nhúng lẩu mắm. Người lớn tuổi coi rau đắng là món giải nhiệt.

Rau má. Mọc ven bờ mương, bờ ruộng, ăn sống, xay nước uống, nấu canh tôm. Rau má trồng có lá to hơn, rau má dại lá nhỏ, thơm hơn.

Rau dệu, rau sam. Những loại rau mọc dại quanh vườn, nhà quê luộc hoặc xào tỏi. Ít thấy ở chợ thành phố, chủ yếu do người lớn tuổi hái bán lẻ.

Lục bình non. Ở một số vùng miền Tây, đọt và bông lục bình non được xào tỏi hoặc nhúng lẩu. Ở bán đảo, lục bình trôi theo sông rất nhiều nhưng ít người ăn, vì lục bình trên sông thành phố hút cả chất bẩn trong nước.

Trái bần: vị chua của bờ sông chịu triều

Cây bần mọc ven bờ sông, rạch nơi nước lên xuống theo triều, rễ thở nhô lên từ bùn như những cọc nhọn. Dọc một số đoạn bờ sông Sài Gòn và kênh rạch quanh bán đảo vẫn còn những hàng bần cao, nhất là ở những đoạn chưa xây kè. Hàng bần là nơi đom đóm đậu vào ban đêm ở nhiều vùng ven sông Nam Bộ, dù ở vùng ven đô có đèn sáng thì cảnh này hiếm dần.

Trái bần tròn dẹt, có đài hoa như ngôi sao, vị chua chát. Khi chín, trái mềm, thơm, người ta dùng nấu canh chua cá, làm mắm bần, hoặc trẻ con hái ăn chấm muối ớt. Canh chua bần có mùi thơm đặc trưng mà me không có, là món mà nhiều người lớn tuổi nhắc đến như hương vị tuổi thơ.

Trái bần không bày bán phổ biến ở chợ thành phố. Muốn ăn, thường phải quen người có cây bần ven vườn, hoặc gặp dịp quán vườn ven sông có nguồn trái. Đừng tự ý trèo hái bần ở bờ sông nhà người khác, và cẩn thận vì bờ dưới gốc bần là bùn lún, có khi sâu tới đầu gối.

Dừa nước: hàng cây của bán đảo

Dừa nước là loại cây lá dài như lá dừa nhưng không có thân cao, mọc thành bụi dày ở mép nước lợ và nước ngọt chịu triều. Dọc kênh rạch của bán đảo An Phú Đông, những bụi dừa nước là hình ảnh quen thuộc, che bóng cho mép nước, giữ đất bờ khỏi bị sóng đánh.

Trái dừa nước mọc thành buồng tròn to, mỗi trái nhỏ bên trong có phần cơm trắng trong, dẻo, vị ngọt nhẹ. Người miền Tây nạo cơm dừa nước ăn với đá và đường, hoặc cho vào chè. Ở quán chè, quán nước của vùng ven sông, đôi khi có món dừa nước. Lá dừa nước ngày trước được dùng lợp nhà, làm vách; nay ít thấy vì nhà cửa đã xây kiên cố.

Dừa nước là cây giữ đất bờ quan trọng. Nhiều nơi phát quang dừa nước để làm quán, làm bến, và sau đó bờ bị sạt nhanh hơn. Khi đi dạo, đừng chặt lá, bẻ trái dừa nước ở đất người khác; đó là tài sản và cũng là bờ đất của họ.

Rau vườn và rau dại: món nào hợp với rau nào

Bảng dưới gợi ý cách dùng từng loại rau phổ biến ở vùng ven sông trong bữa ăn gia đình. Rau nào cũng nên rửa kỹ và ưu tiên nấu chín nếu không rõ nơi hái.

Cột "ăn sống" là mức thận trọng chung, không phải hướng dẫn y khoa. Rau mọc dưới nước như rau muống nước, rau nhút có nguy cơ mang trứng ký sinh trùng nếu nước ô nhiễm; nấu chín là cách an toàn nhất.

Rau thơm miền Nam: gọi đúng tên để mua đúng thứ

Người mới chuyển về An Phú Đông từ miền Bắc, miền Trung hay gặp rắc rối với tên rau thơm ở chợ. Cùng một loại cây, mỗi miền gọi một kiểu; ngược lại, cùng một tên gọi có khi chỉ hai cây khác nhau. Nắm vài tên gọi miền Nam sẽ giúp đi chợ nhanh và nấu đúng món.

Ngò om (rau ngổ) mọc ở chỗ nước, mùi thơm hắc, là linh hồn của canh chua miền Nam. Ngò gai (mùi tàu) lá dài có răng cưa, ăn với phở, canh chua, lẩu. Rau răm lá nhọn, cay nồng, ăn với gỏi gà, hột vịt lộn, ốc len xào dừa. Rau quế là húng quế, ăn với bún, phở, món nướng. Diếp cá lá hình tim, mùi tanh nhẹ, ăn kèm món nướng, bánh xèo.

Rổ rau sống ăn kèm món cuốn, bánh xèo của người miền Tây thường có thêm lá cách, lá điều non, đọt xoài non, lá lốt, cải bẹ xanh, tuỳ mùa và tuỳ vườn. Một số nhà vườn cũ ở bán đảo vẫn trồng các loại lá này quanh nhà, mang ra chợ bán từng bó nhỏ.

Khi không biết tên, cách đơn giản nhất là nói món mình định nấu, người bán sẽ chọn giúp rau thơm đi kèm. Người bán rau chợ quê thường thuộc lòng món nào đi với rau nào.

Tự hái rau dại trong khu đô thị: những điều cần nhớ

Thấy bông súng, rau má mọc ven kênh, nhiều người mới về muốn hái ăn. Điều đó có thể được, nhưng cần xét kỹ:

• Nguồn nước: mương, kênh nhận nước thải sinh hoạt, gần cống xả, gần bãi rác, gần xưởng thì không hái rau ăn.
• Thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu: bờ ruộng, bờ vườn có thể đã được phun. Hỏi chủ đất trước khi hái.
• Quyền sở hữu: phần lớn đất ven kênh trong xóm là đất của các nhà. Hái rau, hái trái mà không hỏi là lấy đồ của người khác.
• Bờ trơn, bùn lún: bờ kênh lúc nước ròng lộ bùn sâu, bờ đất có thể sụt. Không xuống mép nước một mình, không cho trẻ nhỏ theo.
• Nhận diện đúng loài: chỉ hái loại mình chắc chắn biết. Một số cây mọc dại có hình dạng tương tự nhưng không ăn được.
• Nấu chín: rau dại hái ở vùng đô thị nên nấu chín, không ăn sống.

Cách an toàn và đơn giản nhất là mua rau dại từ những người bán hàng nhà trồng, nhà hái ở chợ sáng: họ biết rau mọc ở đâu, nước có sạch không, và có trách nhiệm với khách quen.

Giữ một góc rau quê trong nhà phố

Nhiều gia đình trẻ ở các khu dân cư mới của An Phú Đông đang thử trồng rau trên sân thượng, ban công: rau muống, rau lang, rau má, rau thơm, một chậu bông súng nhỏ. Với khí hậu nóng ẩm quanh năm, rau lá mọc nhanh, chỉ cần đủ nắng và tưới đều. Sân thượng hướng đông nhận nắng sáng là chỗ lý tưởng.

Bông súng có thể trồng trong chậu nước lớn, thùng xốp lót bạt, chỉ cần đất bùn ở đáy và nắng nửa ngày. Rau nhút cũng nuôi được trong chậu nước tĩnh, nhưng cần thay nước định kỳ để không thành chỗ muỗi đẻ. Thả vài con cá nhỏ ăn lăng quăng là cách nhiều nhà vẫn làm.

Một góc rau quê trong nhà không thay được bữa rau chợ, nhưng giữ được một phần thói quen ăn uống của vùng ven sông, và là cách để trẻ con biết rau mọc ra sao, trong khi đất vườn quanh nhà đang ít dần.

Người lớn tuổi trong xóm thường sẵn lòng cho cây giống, cho nhánh rau má, rau đắng để giâm. Xin một nhánh rau cũng là cách làm quen hàng xóm nhanh nhất đối với người mới về.

Câu hỏi thường gặp

Bông súng ăn sống được không?

Bông súng thường được ăn sống chấm mắm kho hoặc trộn gỏi, nhưng chỉ nên ăn sống khi rõ nguồn, mọc ở ao nước sạch và rửa kỹ. Bông súng mua từ người bán quen là an toàn hơn tự hái. Nếu không chắc, nhúng chín trong lẩu hoặc nấu canh chua.

Trái bần ăn như thế nào?

Trái bần chín mềm, thơm, vị chua. Người miền Tây dùng nấu canh chua cá thay me, làm mắm bần, hoặc ăn chấm muối ớt. Trái bần ít bày bán ở chợ thành phố, muốn có thường phải quen người có cây bần ven vườn.

Dừa nước khác dừa thường thế nào?

Dừa nước là cây không có thân cao, lá mọc thẳng từ gốc dưới bùn, sống ở mép nước chịu triều. Trái mọc thành buồng tròn, phần ăn là cơm trắng trong, dẻo, vị ngọt nhẹ, thường ăn với đá hoặc nấu chè. Dừa thường mọc trên đất cao, trái lấy nước uống và cơm dừa.

Có nên hái rau má, bông súng ven kênh trong khu dân cư không?

Chỉ nên khi chắc nước kênh không nhận nước thải, bờ không bị phun thuốc và chủ đất đồng ý. Phần lớn kênh mương trong khu đô thị nhận nước thải sinh hoạt. Rau mua từ người bán hàng nhà trồng ở chợ sáng là lựa chọn an toàn hơn.

Rau đắng có tác dụng gì?

Trong ẩm thực dân gian, rau đắng được coi là món mát, hay nấu canh cá rô hoặc nhúng lẩu mắm. Các tác dụng chữa bệnh được truyền miệng chưa đủ cơ sở để dùng thay thuốc. Người đang điều trị bệnh nên hỏi bác sĩ trước khi dùng rau, lá dân gian với mục đích chữa bệnh.

Trồng bông súng trong chậu ở nhà phố có được không?

Được. Dùng chậu hoặc thùng chứa nước lớn, đáy có lớp đất bùn, đặt nơi có nắng ít nhất nửa ngày. Thả vài con cá nhỏ để ăn lăng quăng, tránh muỗi sinh sản. Thay bớt nước định kỳ và vớt lá úa để nước không hôi.